Google
This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the
publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individual
personal, non-commercial purposes.
and we request that you use these files for
+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web
a[nttp: //books . google. con/]
$B 163 818
aut
"uv t . tog
' van αλλο ο ο 2.0 si Aut
wann) PEN
AT 2393
ed ovo
ern,
< | |
| Ζ
m
O |
E |
» x
y Do
4 9 m, |
| Αα, Ο. x
n x j
2 RB £
ζω ο
MG N m
fx] . |
> | Jj
| Ζ
>
AD SOLLEMNIA SAECULARIA
SCHOLAE MINDENSIS,
ANTE HOS cco ANNOS
| INAUGURATAE ;
&. u
T. XVII. M. OCTOBR. PIE CELEBRANDA
ιο,
INVITANT
RECTOR ET PRAECEPTORE S.
PRAEMITTITUR
COMMENTATIO CRITICA DE DEMOCRITI ABDERITAE
- DE SENSIBUS PHILOSOPHIA,
' AUCTORE
. 9. Ar. Qoun.uiBy.msomambp,
SUP. IN GYMN. MIND. ORD. PRAECEPTORE,
MiNDAE,
TYPIS F. Gvir. Henne MuELLERm1.
MDCCCXXX,
DEMOCRITI ABDERITAE.:
PHILOSOPHIAE
DE SENSIBUS IISQUE QUAE SENSIBUS PERCIPIUNTUR,
FRAGMENTA
E THEOPHRASTI EIUSDEM ARGUMENTI LIBELLO,
MAXIMAM PARTEM DEPERDITO, ERUERE ET INTERPRETARI CONATUS EST
. J Fr Guir. Buncnan».
ann ZEN
cr
UN!YVERSITY)
t 4
Gt
1 τε Du zn
Ve pr - -— 7
^
e.
4
Prooemiun.
Miretur fortasse aliquis, e philosophorum veterum doctrinis eam me
potissimum, in quam. operae nonnihil impenderem, dignam existimasse, qua,
quum ne criticae quidem artis luce tantopere indigeat, vix operae quidquam
pretii facturus esse videar, quum haec praeterea philosophia nonnullis sub-
absurdior et insulsior et tamquam aberratio potius mentis humanae, quam
philosophiae de rerum "tura progressio et incrementum existimanda esse
videatur. Quae etiamsi ex aliqua parte ita sint, semper tamen levi mihi
brachio inlitteris agere visi sunt, qui praestantiam 'et virtutem disciplinarum
veterum philosophicarum sola nostrorum temporum cognitione et doctrina
metiri eonsueverunt, nihil quaerere curantes, quem locum in tota veterum
philosophiarum serie quaeque obtineat, eumque quomodo expleat, quae fuerint
causae, quae summa quique eventus, quae iam inde principia cognosci pos-
sint quaestionum, quas consequentia tempora feliciori cum successu protu-
lerint; quae omnia, quamquam ne ultima quidem sunt, quae philosophiae
historia merito requiruntur, graviora tamen habenda esse puto, quam morem
, 1
— ο —
illum, imprimis recentiorum quorundam proprium, praepropere et arroganter,
nostrae aetatis ratione et lege, de dignitate vel indignitate antiquorum viro-
rum eorumque doctrinarum iudicandi. lam vero etiam atomisticae philoso-
phiae suum locum eumque praecipuum quendam et necessarium esse in
constituenda et conformanda. per temporum decursum specie et notione phi-
losophica, in aliud quidem tempus distuli examinare, hoc tamen loco moneo,
disciplina illa gravissimas omnis veteris philosophiae quaestiones de corpo-
rum natura, de sensumm causis, de notionum origine, subtilissimarum
. disputationum argumenta, si non felicissime tentata, at primum, ipso Ari-
- stotele*) iudice, in medio posita esse, Huc adde viri, quem hac philoso-
phandi ratione et disciplina colenda omnique cogitatione pertractanda Leu-
. eippum auctorem longe post se reliquisse scimus, Democriti, summam et
fere singularem quandam apud, antiquos famae celebritatem, morum probi-
tatem bonitatemque naturae, quam nuperrime » repugnantibus quamvis per-
spicuis et certissimis veterum testimoniis, in suspicionem vocatam dolemus ?),
animi alacritatem atque vigorem, admirabilem studiorum assiduitatem, co-
natus omnium litterarum humanarumque cognitionum haud mediocres, ora-
tionem denique atque dicendi copiam, quam oratoris potius quam physici
putandam, non raro parum etiam, quod incitatius feratur et clarissimis ver-
borum luminibus utatur, a versu abesse Cicero, Dionysius autem Halicar-
nassensis vel cum Platonis locutione comparari posse censebat?); ut non
solum, qui philosophiae historiam, sed etiam qui Graecae linguae copiam
indolemque propriam spectant, multum e cognoscendis - et tractandis his
fragmentis et’ voluptatis et utilitatis percipere possint. f
1) Metaph. XIII, lh. N T
2) " H. Rittero; Geschichte der ionischen Philosophie P 509. Gesch. der Philosophie, I.
. 564. 581. 585.
5) i. comp. verb. p. 570. Schaef; de Cicerone cf. ibid, intpp. Sed ne haec quidem Rittero
probata sunt, sophisticum quiddam ornatum illum verborum redolere affirmanti.
Ν
— 4 —
Haec ommia, iam dudum in colligendis et componendis Democriti
fragmentis óccupatus, cum mecum reputarem, nec ad hoc tempus laborem ΄
meum irritum factum vel plane inutilem fore vidissem, multis, quae aliorum
curam fugerent, inventis, multis etiam, quae ab aliis mota erant, in suum ;
locum restitutis, non dubitavi, data occasione , haec ; quod sciam, nova neque
a quoquam in veterum philosophiarum historiis prodita, in lucem emittere,
aequorumque et aptorum iudicum sententiis tamquam specimina proponere;
quibus ‚si nihil aliud, at certe Democriti diligentia et constantia, principia
philosophiae, qua devinctus tenebatur, etiam sensibus iisque, quae sensibus
percipimus, vindicandi, elucebit. Omissis enim hoc loco, quae de universa
atomorum doctrina tenet, qui vel in primo historiae philosophiae aditu
substiterit, cetera, quae de accommodandis atomis ad corporum, quae in
conspectum nostrum atque sensum cadunt, naturam, a Democrito prodita
eraní, adhuc uno fere Aristotelis loco!) nitebantur. Haec tantum consta-
bant, atomorum figuram, erdinem, situm naturae omnium corporum esse
. causas; ratio latebat. |
Inveniuntur autem haec fragmenta in corruptissimo Theophrasti περὲ
αἰσθήσεως καὶ αἰοθητῶν libello, tot textus mendis deformia, ut saepe difficilli-
mum sit, sententiarum et verborum coniunctionem et perpetuitatem osten-
dere. Schneiderus autem, qui ante decem fere annos Theophrasti libros
edidit, partim incauta criticae ratione ductus, partim, quod viro, alioquin
in paucis erudito, facile ignoscimus, philosophiae Democriteae ignorantia a
vera via remotus, tam parum et Annotationibus et Curis secundis et Ád-
dendis in his fragmentis praestitit, ut nihil restet, nisi ut quam cautissime
. 1) de sensu 4. τὸ γὰρ λευκὸν xal τὸ µάλαν, τὸ μὲν τραχύ φησι» εἶναι, τὸ δὲ λεῖον' slg δὲ τὰ
σχήµατα ἀνάγει τοὺς χυμούς. Cf. Tiedemann. Geist der specul. Phil. Tom. I.
p- 271. ubi iacturam, quam de sagacissima Democriteae philosophiae parte tempora fecerint,
acerbe queritur.
1*
— A —
denuo ad criticam artem accedatur, eiusque auxilio Theophrasti!) textus
vel restituatur, vel lacunarum et corruptionum, si expleri ipsae et emendari
non possunt, loci saltem indicentur et demonstrentur. |
' 9
1) Theophrasto enim nunquam, quod sciam hoc περὶ αἰσθήσοως opusculum abiudicatum est.
Prodiit primum Venetiis cur. Vict. Trincavell. 1556. (repet. 1552) uma cum Prisciani Lydi
Commentariis, quorum nulla mihi unquam inspiciendorum copia facta est.
Democriti
de sensibus iisque quae sensibus percipiuntur, philosophia.
δ. 1. Inter veteres Graecorum philosophos alios fuisse, qui sensus niti con-
tenderent propinqua quadam corporum, terrenis principiorum quatuor generibus
confectorum , cognatione, alios, qui contrariam amplecterentur sententiam, notum
est. Empedoclis, ut exemplo utar, versus inveniuntur apud Aristotelem de anima
I, 2. (γαέῃ μὲν γὰρ yaiav ὀπώπαμεν, ὕδατι δὕδωρ et seqq.), quibus subiungit Ari-
stoteles: τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἐν τῷ Τιµαίῳ Πλάτων τὴν ψυχἠν ἐκ τῶν στοιχείων ποιεῖ
ιγνώσκεσθαι γὰρ ὁμοίῳ Ouotov. De reliquis vide Theophrastum de sensu 49, qui
inde ab hoc loco per sequentia capita ita (secundum vulgat. lect) Democritum dis-
serentem facit:
Anuöxpıros δὲ περὶ μὲν αἰσθήσθεως οὐ διορέζει, πότλρα Toig ἐναντίοις 7] τοῖς ὁμοίοις
iguy. αἱ μὲν γὰρ ἀλλοιοῦσθαι ποιεῖ τὸ αἰσθάνεσθαιε, δόξειεν ἂν τοῖς διαφόροις ' οὗ γαρ αλ.
Άοιοῦται τὸ ὅμοιον ὑπὸ τοῦ ὁμοίου. Πάλιν Óà τὸ μὲν αἰσθάνεσθαι καὶ ἁπλῶς ἀλλοιοῦ-
σθαι, πάσχειν. ἀδύνατον δέ quos, τὸ μὴ ταῦτα πάσχει», ἀλλὰ καὶ Etage: ὄντα ποιεῖν οὐχ
ἕτερα, αλλ ἢ ταὐτόν τι πάσχει» τοῖς ὁμοίοις, ^u περὶ μὲν τούτω» ἁἀμφοτέρως ἔστιν
ὑπολαμβάνει».
Corruptissimo huie loco difficile est. opem ferre, nisi quis acquiescendum putet
in Schneideri coniecturis, pro.si μὲν γὰρ legendum censentis ᾖ μὲν γὰρ τῷ ἆλλ; pro
πάλιν 68 τὸ uàv'seqq. autem πάλιν δὺ τὸ μὲν αἰσθ. καὶ ἅπλ. τὸ ἀλλ. λέγει πάσχει»
(vel /έγνεσθαι τῷ πάσχει») ἀδύνατον cett. quorum, si, quae medium tenent, ex-
cipias, priora a vulg. lect. parum differunt, postrema nihil habent, quo sensui magis
consulatur. Priora quidem satis perspicua sunt; quae sequuntur πάλιν δὲ — ταῦτα
πάσχειν sensu prorsus ní; postrema vero facillime emendari poterant Aristotele,
quem hoc loco Schneiderus ignorabat, duce, de gen. et corr. L 7: Anuoxgıros δὲ
παρὰ τοὺς ἄλλους ἕἔλεξε µόνος ἰδίως, Φησὶ γὰρ τὸ αὐτὸ καὶ ὅμοιον εἶναι τὸ τε ποιοῦν
ο καὶ τὸ πάσχο». οὐ γὰρ.ἐγχωρεῖν τὰ ἕτερα καὶ διαφέροντα παάσχειν ὑπ ἀλλήλων' ἀλλὰ
x&v ἕτερα ὄντα ποιῇ τι εἰς ἄλληλα, οὐχ N ἕτερα, ἆλλ' q] ταὐτόν τι ὑπάρχεε,
ταύτῃ τοῦτο συμβὰίνειν αὐτοῖς Ex his pro vulg. ἀλλὰ καὶ ἕτερα ὄντα ποιεῖν
ovx ἕτερα, ἀλλ dj ταὐτόν τι πάσχειν τοῖς ὁμοίοῖς corrige: ἀλλὰ κἂν ἕτερα ὄντα
ποιῇ (scl τι eis ἄλληλα, quae fortasse exciderunt), ovy! 7 ἕτερα, &AX N ταὐτόν τι
ὑπάρχει, τοῦτο συµβαίνειν; h. e. sed etiamsi dissimilia vim quandam habeant
(inter se invicem), id, non quatenus dissimilia sint, sed quod simile quiddam inter
se habeant, fieri. His constitutis, quae fuerint media, collatis his Aristotelis verbis:
οὐ y&Q ἐγχωρεῖν, τὰ ἕτερα xci διαφέροντα πάσχειν ὑπ' ἀλλήλων, omnis fere dubitatio
tollitur; sententiae enim nexu postulante, pro παᾶλιν δδ.τὸ μὲν αἰσθάνεσθαι καὶ a nA c
ἀλλοιοῦσθαι, mcoxsw: ἀδύνατον δέ φησι, τὸ μὴ ταῦτα πάσχειν corrige: πάλιν δὲ
τὸ μὲν αἰσθάνεσθαι καὶ ὑπ) ἀλλήλων ἀλλοιοῦσθαι T πάσχεν μὴ ὄντα ταύτα,
ἀδύνατόν φησιν εἶναι. Totum igitur Theophrasti locum sic redde: .
Democritus quidem de sensu non satis accurate statuit, utrum simili quodam
an contrario fieri putet. Quodsi enim sensus mutationem efficit *), in contrario
quodam ponere videtur; similia enim similibus non mutantur ; rursus autem dissi-
milia dissimilibus mutari posse negat ; immo, si quae dissimilia vim quandam inter
se habeant, id non, quod dissimilia sint, sed, quod simile quiddam inter se habeant,
fieri putat. Quapropter ,' utrum posuerit Democritus, non liquet. Haec, ni fallor,
plana sunt.
6. 2. Sequuntur visus et auditus descriptiones. Theophr. 50. Περὶ ἑκάστης
ὁ ἤδη τῶν (leg. τούτων) ἐν µέρει πειρᾶται λέγειν. ὉΟρᾷν μὲν οὖν ποιεῖ τῇ ἐμφάσει"
ταύτην δ)ἰδίως Aíysu τὴν γὰρ ἔμφασιν οὐκ εὐθὺς ἐν τῇ κὀρῃ γενέσθαι, ἄλλα τὸν αέρα
τὸν µεταξυ τῆς ὄψεως xoi τοῦ ὁρωμένου τυποῦσθαε, συστελλόμενον ὑπὸ τοῦ ὀρωμένου
καὶ τοῦ ὁρῶντος' ἅπαντος γὰρ dei γίγνεσθαι ἀποῤῥοήν ἔπειτα τοῦτον, στερδὸν ὄντα
„ui ἀλλόχρων ἐμφαίνεσθαι τοῖς ὀμμασιν ὑγροῖς. καὶ τὸ μὲν πυκνὸν ov δέχεσθαι, τὸ
ὃ ὑγρὸν δµέναι. 4ió καὶ τοὺς ὑγροὺς τῶν σκληρών ὀφθαλμῶών ἀμείνους εἶναι πρὸς τὸ
ὁρᾷν, sí o μὲν ἔξω χιτὼν og Λεπτότατος καὶ πυκνότατος sim, τὰ ὃ ἐντὸς ὡς μάλιστα
σομφῶ παὲ κενὰ πυκνῆς καὶ ἐσχυρᾶς σαρκός, ἔτι δὲ ἐκμάδος παχείας τε καὶ λιπαρᾶς, καὶ
αἱ φλέβες κατὰ τοὺς ὀφθαλμοὺς εὐθεῖαι καὶ μὴ εὐσχημονοῖεν τοῖς ἀποτυπουμένοις -
τὰ ydg ὁμόφυλα μάλιστα ἕκαστον γνωρίέζειν. |
Videndi igitur sensum negat fieri, effigie conspecti alicuius corporis continuo
in oculum pervadente, sed ipsum aérem primum dicit, qui intersit inter oculum et
1) ut ipse sentiebat; cum priorum enim philosophorum et poetar@m, tum imprimis eorum,,
qui atomisticae doctrinae addicti erant, haec eratseutentia: sensus et cogitationes animi esse
mutationes, ὁτεροιώσεις, ἀἆλλοιώσεις τῆς ψυχῆς (apud Cartesfanos: modifications de l'ame).
Vide infra. . « ..
UV -—17-— |
corpus, perpetuis, qui ex ipsis corporibus emanent, vaporibus , quorum imagines
tum demum eculis inserantur, formari et quodammodo solidum fieri *); in duriores
tamen oculi partes non penetrare has imagines, per humidiores solas transitum dari ;
unde, quo mollior et tenerior oculus sit, eo puriorem et integriorem. imaginem per-
duci colligitur?) Mox Theophrastus quaerit: τα δὲ usyéOn καὶ τὰ διαὀτήματα πῶς
φαίνεται; Democriti autem responsum, qualecumque illud dare conatus est (καΐπερ
ἐπιχειρήσας λέγειν πως ἀποδίδωσε "Theophr. paullo infra), temporum periit iniuría.
Totum autem de imaginibus illis, perpetuo e corporibus emanantibus, commen-
tum, iam a Leucippo profectum, sectatores habuit, quicunque antiquis temporibus
atomorum doctrinam amplexi sunt. Latissime tamen omnium Democritus adhibuisse
videtur, quum eas non solum ad sensum videndi, sed etiam ad cogitandi facultatem,
ad affectus animi, ad somnia referat 5). Rem paullo copiosius „Narrat Plutarchus €),
ı) Hic'si verus loci sensus est, de quo vix dubitari posse puto, Schneiderus, dum ad τοῦτον
στερεὸν ὄντα e verbo antecedenti τυποῦσθαι supplet τύπον (quod qui vel possit, nescio),
vehementer fallitur; immo ipse aör στερεὸς Bt, quod et ipse Theophrastus confirmat, paullo
infra scribens : εἰ δὲ δὴ τοῦτο συµβαύει καὶ 0 ang αποµάττεταε, et Augustinus Ep. 66: —
imagines, quae de solidis corporibus fluerent, solidaeque ipsae non essent (h.e. non imago,
sed aör solidus est). — In extremis post καὶ un εὐσχημονοῖεν plura excidisse suspicatur
Schneiderus , quod non verisimile esse videtur, quum, hoc uno verbo excepto, sensus in- .
teger sit; baud probabilius, quod ipse interim coniicit: καὶ ὁμοιεοσχημοοῖε»; neque
enim intelligitur, juomodo oculi venulae forma et figura imaginibus aöre expressis respony
dere queant. Corrige xa μὴ &noxkols», h.e. si venulae non (sive erassitudine, sive
pinguitudine) incommodant, obstant imaginibus irruentibus.
2) Cf. Theophr. 54. φησὶ γὰρ διὰ τοῦτο κενότητα καὶ ὑγρότητα ἔχειν (uy τὸν ὀφθαλμό», Ir’
ἐπίπλεον δέχηται xal τῷ ἆλλῳ σώματι παραδιδῷ. _ tQ dÀÀo σώματι dicit e Democriti sen-
tentia, quia imagines illas etiam cogitandi tamquam principia ponit.
5) Ad eas, quae speculis redduntur, imagines cum Leucippo et Epicuro refert secundum Co-
dicem Florentinum Parall. sacr. Joann. Damasc. apud ed. Stobaei Gaisford. Tom. IV. p. 595: —
τὰς κατοπτρικἁς ἐμφάσεις γένεσθαι κατ’ εἰδώλων ἀμφάσεις, ἅ vira φέρεσθαι μὲν ἀφ ἡμῶ», ovr-
έστασθαι δὲ ἐπὶ τοῦ κατόπτρου xaxa τὴν ἀντεπιστροφή». '
4) Quaest. symp. VIII, 10. Multi harum imaginum mentionem iniecerunt; Cic. de dfv. IL 67.:
a eorporibus enim solidis et a certis figuris ( Democritus) vult fluere imagines. Id. de fin.
I. 6.: — imagines, quae idola nominant (Democritus et Epicurus), quarum incursione non
solum videmus, sed etiam cogitamus; quod de uno Epicuro ita confirmat Gell. N. A. V, 16:—
affluere semper ex omnibus corporibus simulacra quaedam corporum ipsorum, «eaque sese in
oculos inserere atque ita fieri videndi sensum putat; Diogen. Laert. IX, a4. ὁρᾷν δ'ἡμᾶς κατ
εἰδώλων duzvoosg et propius ad Theophrasti verba accedens Codex Flor. supra nominatus
ap. Stob. Gaisf. Tom. IV. p.502.: «4εύκιιπος, 4ημόκραος, Ἐπύόιουρος κατὰ εἰδώλω εἴσκρισιν
οἴονται τὸ ὁρατικὸν συμβαίνει» πάθος καὶ κατά τινὼν ἀχτίνων εἴςκρεοι» (μετὰ τὴν πρὸς τὸ ὑὕπο-
xsíusro» ἔνστασιν πάλι» ὑποσερεφουσώρ πρὸς τὴ ver ?) Adde Cic. ad Fam. XV, 16.5 ad
Att. LI, 5.
4
— 8 —
cuius verba ad sensum interpretabimur :΄ Imagines e corporibus quibuslibet affluentes
per quaevis foramina oculos totumque invadere corpus (ἐγκαταβυσσοῦσθαι ἐς τὰ oo.
_ were, ut Democritus dicebat) interque alia etiam nocturnas per somnum species
efficere'). Ex omnibus illas quidem, maxime vero ex animalium corporibus effluere
propter maiorem et liberiorem, qui his insit, motum (σάλον) et calorem, eorumque
non solum formam ef figuram, verum etiam mofum, sentiendi rationem, ingenium,
affectus assumere. Ita humanos animos subire, si quidem plenae et expressae cor-
porum effigies sint; quo autem purior sit et clarior aér, eo magis esse perspicuas
et manifestas, quippe quae sereno coelo celerius et expeditius moveantur; auctu-
mnali enim aura, inaequabili, asperiore et frigidiore, distrahi atque obtundi imagines;
acrium et commotiorum aufem corporum recentissimas et accuratissimas oriri ima-
gines. Hactenus Plutarchus. Quid quidem mali ex hac animantium imaginum in-
cursione homini accilere possit, facile et colligitur et ipse Democritus significasse
videtur; apud eundem enim Plutarchum 2) legimus — ὅτι καὶ xoouov ἐκτὸς φθαρέν-
των καὶ σωμάτων ἀλλοφύλων ἐν τῆς ἀποῤῥοίας ἐπιῤῥεόντων, ἐνταῦθα πολλάκις ἀρχαὶ
παρεμπίπτουσι λοιμῶν καὶ παθῶν οὐ συνήθων. Porro autem hac sententia mala mens
nascitur pravi et improbi alicuius corporis effigie, quae quum omni illius malitia
impleta sit, corruptioribus praesertim moribus facillime adhaereat totumque et corpus
et animum perturhet et depravet. Sic equidem haec Plutarchi ?) verba intelligo :
τῶν δὲ 4ημοκριτείων εἰδώλων — ἀριθμὸς oUübíc οὐδὲ λόγος, & φησιν ἐκεῖνος ἐδιέναι
(leg. ἐπιέναι) τοὺς φθονοῦντας, οὔτε αἰσθήσεως ἆμοιρα παντάπασι οὔτε ὁρμῆς, ἀνάπλεα
τε (fort. leg. ὄναπλεώ τε) τῆς ano τῶν προιεµένων . (leg. προιέντων) µοχθηρίας καὶ
βασκανίας, μεθ ἧς ἐμπλασσόμενα καὶ παραµένοντα καὶ συνοικοῦντα τοῖς βασκαινοµένοις
ἐπιταράττδιν καὶ κακοῦν αὐτῶν τό τε σῶμα καὶ τὴν διάνοιαν.
Cum his autem imaginibus cave ne (cum Augustino Ep. 56.) confundas, quae
εἴδωλα κακοποιὰ a Democrito nominantur, quorum, si hanc difficillimam totius'huius
1) Iderg habes in Plac. phil. in Plutarchi Opp. V, 2.: «4ημόκριτος λέγει τοὺς ὀρεέρους yirsadaı
κατὰ τὰς τῶν εἰδώλων ngocotáosg; et pluribus verbis apud Aristot. dé divinat. per somnum2 ;
ubi, postquam dixit, arem vel aquam, semel motam, per aliquod tempus etiam tum mo-
" veri, si, qui moverit, non adsit, sic pergit: οὕτως οὐδὲν κωλύει, xivnc(v τινα καὶ αἴσθησεν
ἀφικγεῖσθαι πρὸς τὰς ψυχὰς ἐνυπνιαζούσας, dp’ ὧν ἐκεῖνος (4ημόκριτος) τὰ εἴδωλα ποιεῖ καὶ
τὰς ἀποῤῥοάς καὶ ὅπη δὴ ἔτυχεν ἀφιινουμένας, μᾶλλον αἰσθητὰς εἶναι νύκτωρ, διὰ τὸ ut"
ἡμέραν φεροµόνας διαλύεσθαι' ἀταραχωδέστερος γὰρ ὁ da τῆς »υκτός» διὰ τὸ νηγεμωτέρας
εἶναι τὰς 2ύκτας καὶ dr τῷ σώματι not» αἴσθησιν διὰ τὸν ὕπνον' dio καὶ τῶν μικρῶν κισή-
σεων τῶν ὀντὸς αἰσθάνεσθαι καθεύδοντας μᾶλλον ἢ ἐγρηγορότας. x. v. λ. -
2) Quaest. symp. VIII, 8.
5) ib. V, 7. extr.
— 9 —
philosophiae partem brevi absolvere licet, ratio haec est. Omne enim divinum nu-
men, mundum regens et conservans, quum: Democritus respueret, Heracliti εἐμαρμένην.
tuebatur, quam si quando divinam sive deum nominavisse fertur,-hac re nihil aliud
intellexisse videtur, nisi vim illam, per omnes: atomos disseminatam et motu solo
efficacem , cui tamquam materia ignis suppositus est'). Naturam nihilominus pro-
fitebatur, praeter ceteras, quas innumeras procrearef, formas, etiam imagines quas-
dam proferre immensae amplitudinis ?), tantas, ut Cicero ait, ut universum mundum
complectantur extrinseeus; humana forma, interitui difficile obnóxias; ad. homines
prope accedentes conspici et, quum ne voce quidem careant, audiri posse; .alias
malas.esse (εἴδωλα Νανοποιᾶ), alias probas (cyo9omow); futura etiam praedicere ;
quapropter Democritum semper optasse, ut felices sibi contingerent imagines ?).
—-
1) Haec, quae partim nota, partim novis argumentis firmanda sunt, suo tempore copiosius
tractabuntur. Hoc tamen loco libet, duobus simul fragmentis emendandis, probare, quomodo
Democritus gentem humanam senserit animum induxisse, ut deos esse putarent (fragmenta
ipsa iam allegavit JPendtius ad T'ennemanni historiam phil. Tom. I. p. 559.). Ipsius philo-
sophi verba sunt apud Sext. Emp. adv. Math. IX, 24: ὁρῶντε γὰρ τὰ dr τοῖς μετεώροις
"παθήματα ol xaàaiol-tó» ἀνθρώπων, καθάπερ fgortdg καὶ ἀστραπάς, κερανγούς τε xai ἄστρων
συνόδους, ἡλίου τε καὶ σελήνης ἐκλείψεις, ἐδδιματέοντο, ΘΒεοὺς οἰόμενοι τούτων αἰτίους εἶναι.
Cf. Clem. Alex. admon. ad gent. p. 46: τών λογίων ἀνθρώπωρ ὀλίγους quoi» ἀλατείναρτας
tag χεῖρας ἐγταῦθα., ὃν »ῦν ga καλέοµεν οἱ Ἓλληρες, xd»ta διαµυθέεσθαι xal πάντα
οὗτος οἶδε καὶ διδοῖ καὶ ἀφαιρέεται καὶ βασιλεὺς οὗτος τῶν πάντων, In his lege (quod miror
interpretum neminem animadvertisse, ne Orellium quidem, eruditum Opusculorum veterum
sententiosorum &ditorem, ubi hoc ipsum fragmentum legitur Vol. I. p. 150.) pro πάρτα δια-
µυθέεσθαι, πάγτᾳ dío μυθέοσθαιε, quod iure legendum esse, idem Clemens testis est
(Strom. V. p.598), iisdem fere verbis-scribens: ὑπ αὐγὰς Anuörgıros εἶναί τινας ὀλίγους
γράφει τῶν ἀνθρώπων, οἳ δὴ ἀνατείνοντες τὰς χεῖρας ἐρταῦθα, ὃν Für ἠέρα καλέοµεν οἱ
Ἓλληνες, πάντα Ζεὺς μυθέεται' καὶ πάρτα οὗτος olds et seqq. quae ad verbum cum illis
consentiunt. In his verborum structuram, dupliciter laborantem, restitae, sublata post
Ἓλληρες distinctione: πάρτα día µυθέογρταε, quod priora illa satis, spero, ostendupt.
2) Sext. Emp. adv. Math. IX, 19. 42. Si Ciceronem audimus, quatuor fere imaginum genera
habemus; vid. de nat. deor. I, 43,: tum enim censet imagines. divinitaie praeditas inesse
universitati rerum: tum principia mentis, quae sunt in eodem universo, deos esse dicit: tum
animantes imagines, quae vel prodesse nobis solent, vel nocere: tum jngentes quasdam ima-
gines, tantaque, ut universum mundum complectantur extrinsecus, Horum generum unum
esse videtur, quod ignem tamquam materiam subiectam habere diximus (cf. Stob. Ecl.
phys. I, 1. «4ημόκριτος láyes νοῦν τὸν Osó» à» πυρὶ σφαιροειδεῖ. Plac. Wil. I, 7. soi» τὸν
. 9e0». ἐμπυροειδῆ τὴν τοῦ κόσμου ψυχὴ»); alterum de iis intelligendum imaginibus, quas e
corporibus effluere modo vidimus; de tertio, quod Cicero primum ponit, mihi quidem non-
dur liquet; quartum denique ad ea referendum est, quae iam dicentur, — ^ Eadem fere,
quae Cicero memorat, paullo obscurius repetit Augustinus Ep. 56. ΄ .
3) ipsius verbis εὐλόγχων τνυχεῖρ εἰδόλω»νῃ λόγχη enim sors est, quod ignoravit Fabricius,
2 on
Restant nonnulla de extremis fragmenti nosiri verbis: τα γὰρ ὀμόφυλα μάλιστα
ἕκαστον γνωρίζει», dicenda, quibus ita usum videmus Democritum: Arist.-de sensu 2.
Plac. phil. IV, 19: | Ptsus aqua fit, oculus enim aqua constat ; auditus fit aére.
Simili ratione Empedoclis sententia oculus igne constat; visus igitur radiis quibus-
dam fit, inde erumpentibus'). Niti enim vetusta hac sententia videtur non minus
antiquum illud poetarum et philosophorum placitum , paria cum paribus congregari,
quod quum proverbii loco esset, naturae autem ratione quodammodo probari vide-
retur, minime omnium oppugnabatur. Origo fortasse ex amicitiae illa lege repetenda,
quam Amoris, Venere nati, nomine sanxisse Hesiodum, quamque paullum immutata
forma Parmenidem , Empedoclem, Anaxageram tuitos esse scimus?^). Dignum quod-
dam memoratu Democriti fragmentum legimus apud Sext. Emp. adv. Math. VII, 117. ?),
quod his verbis circumscriptum habes in Plac. phil. IV, 19.: πολοιός yog παρα %0-
λοιὸν ἐζάνθι, καὶ ἀεὲ τὸν ὅμοιον ἄγει Θεὸς ὡς τὸν ὅμοιον ^) καὶ γὰρ ἐν ταῖς ἁγιαλοῖς
αἱ. ὅμοιαι ψῆφοι κατὰ τοὺς αὐτοὺς τόπους ὁρῶνται' κατ ἆλλο)) μὲν αἱ σφαιροειδεῖς,
κατ ἀἆλλο δὲ αἱ ἐπιμήκεις' καὶ ἐπὲ τῶν ποσκινευόντων 9) δὲ ἐπὲ τὸ αὐτὸ συναυλίζεταε
vd ὁμοιοσχήμονα, ὥστε χωρὶς εἶναι τοὺς κυάµους xol τοὺς ἐρεβίνθους. Haec, quae in
proverbii consuetudinem abierant, ad extrema usque tempora pertinuerunt. V. Na-
zianz. Ep. ad African. 46. τίσιν ἵπποι μάλιστα χαίρουσι; δῆλον ὧς ἵπποις' ἀετοὶ «δὲ
τίσιν; οὐκ ἀἄλλοις 1] ἀετοῖς' κολοιὸν δὸ Mori κολοιὸν ἐζάνοιν καὶ τῆς παροιµίας ἀκούεις.
Sed revertamur ad Theophrastum:
IIgóvov μὲν οὖν ἄτοπος ἡ ἀποτύπωσις ἡ ἐν τῷ dégw δεῖ γὰρ ἔχειν πυκνότητα καὶ uj
θρύπτεσθαι τὸ πυκνούµενον, ὥσπερ καὶ αὐτὸς λέγει παραβάλλω»’ τοεαύτην εἶναι
9 { ιά 9 ον 4 5 /
τὴν ἐντύπωσεν, oiov ei ἐκμαξείας εἐς σκληρον.
quum scribi vellet εὐλόγω»; abstinuisset coniectura, si loci apud Plutarchum Vit. Paull.
- Aemil. p. 255. meminisget. — Ceterum eiusmodi maleficas quasdam imagines esse, Em.
pedoclem etiam, Platonem, Xenophanem, Chrysippum putasse, affirmat Piutarch. oracul.
defect, p. 419.
1) Arist. de anima I, 2.
2) Vide, si placet, de singulis Tiedemann. (Geist der spec. Phil. I. p. 184.256. 260. 551. 540.)
5) unde iam transscripsit T'ennemann. (Gesch, der Phil. I. p.548. ed. nov-). Omisimus igitur
hoc loco.
4) Odyss. ϱ’. . is aisi τὸν ὅμοιον dysı Θεός ὡς τὸν ὅμοιο».
6) Cave scribas κατ ἆλλον (sc. τόπο»); v. Democritum in Plac. phil. III, 12: — αὐξαρομένη»
τὴν γῆν κατὰ τοῦτο ἐγκλεθῆναι.
6) Lege ἐπὶ τῶν xooxi»svouéro», quod praebet Sext. Emp. I. c. unde haec translata sunt:
xadansp ὁρᾷ» πάρεστι ἐπέ τε τῶ» κοσκινευοµένω» σπθρµάτω» καὶ ἐπὶ τῶν παρὰ ταῖς xv-
ματωγαῖς (al. κυματαγωφαῖς. sed, v. Hemsterh. ad Lucian, dial. sel. P. 216.) yvngido».
να e^ om Ka 11 . —
Ita certe Schneid. dum vulg. lect. praebet: ἐκμαξείας si σκληρό. Neutrum
aptum; mirum autem, praetervidisse Schneiderum, quod et facillimum et verisimil-
limum erat, corrigendum esse sic κηρόν, de qua emendatione si quid dubii reliquum
esse possit, id statim ipse Theophrastus eximet Cap. 32.: εἰ δὲ δὴ τοῦτο συμβαίνει
καὶ 6 ἀὴρ ἀπομάττεται καθαπεφρ κηρός. a
Pergit : ἔπειτα μᾶλλον ἐν ὕδατι τυποῦσθὰι δυνατόν, ὅσφ πυκνότερον'
ἧττον δὲ ᾿ρᾶσθαι καέτοι προςῆπε μᾶλλον (sc. ὀρᾶσθαι). Ὅλως δὸ ἀπόῤῥοὴν ποιοῦντα,
ὥσπερ ἐν τοῖς περὲ τῶν εἐδῶν; Ti δεῖ τὴν ἀαποτύπωσιν ποιες αὐτὰ ydQ ἐμφαένεται
τὰ εἴδωλα.
Democriti hic- περὲ εἰδῶν libellus nusquam alibi memorari videtur ; ; iure igitur [.
Schneid. suspicatur, legemdum esse περὲ εἐδώλων, cuius libri etiam Diogen. Laert.
IX, 117. mentionem iniicit, argumentüm autem copiosius Fhbricius enueleare cona-
tur Bibl Graec. II. Cap. 28. Idem fortasse de alio quodam Democriti libro statuen- ..
dum, quem περὶ ἐδεών ab eo scriptum esse vult Sext. Emp. adv. Math. VII, 137. _
Theophr. 54. αλλ ἴσως τὴν ἔμφασιν o soc ποιεῖ, τὸ φῶς ὥσπορ ἐπεφέρων dm
τὴν ὄψιν 1) καθάπερ ἔοικε βοῦλεσθαι λέγειν. ἐπεὶ τό Fe τὸν * ὅτι ἀπωθοῦντα bid ἑαντοῦ ᾿
καὶ ἀποπλαττόμενον πυκνὸν TOR αέρα, ναθάπερ φησέν, ἄτοπον.
Schreid. legendum censet: ἐποὶ τό ys τὸν ἤλὶον ἀπωθοῦντα ---πυκνοῦν τὸν
αέρα--- vocem enim Ac saepius per Theophrasti libros vocula eu corruptam in- .
veniri. Quod vel saepissime sit licet, de sensu tamen huius loci fallitur. Theophra-
. stus enim, si Democritum sole fortasse fieri τὴν Kugeoiv putasse dieit,. quo tandem
iure quove sensu iía pergai: sole enim repelli uerem (?) solidumque reddi, ab-
surdum est? Quomodo haec, obsecro, cohaerent? .Diffivillimum- quidem , :setium,
manifesta lacuna, eruere; hoc vero persuasum habeo, totam sententiam disiungendani
et diversa esse, quae hoc loce tractantur. Quemodo sol porro τὴν ἔμφασεν efficere
dicitur, quum, qua ratione sj ἔμφασις fiat, priora iam satis explanarerint ?' Ex iis,
quae proxime antecedunt, τὲ δεῖ τὴν ἀἁποτύπωσιν ποιοῖν; potius ἀποτυπώσεως explica-
tionem, quidve eam efficiat, exspectes demonstrationem. Denique ne ὥσπερ illud
quidem, quid sibi velit, satis intelligo. Scipserim igitur, ut certe pro virili parte
ad medendum tot tantisque corruptionibus opituler: :
AR ἴσως τὴν ἀποτύπωσιν Ó ἥλιος ποιεῖ, OO 6Q τὸ φῶς ἐπιφέρων (sc. αὐτὴν)
ἐπὶ τὴν opo; καθάπερ ἔοικε βούλεσθαι λέγειν ' ^ κ * img τό ys τὸν ὀφθαλμὸν ἆπω-
δοῦντα dp’ ἑαυτοῦ καὶ ἀποπλαττόμενον πυκνοῦν τὸν ἄέρα, καθάπερ quoív, ἄτοπον.
Fortasse (effictae in aére imaginis) impressionem in oculum sole inferri putat , eodem
modo quo lucem oculo affundat, quod ipse significare videtur. * * * nam quod alio .
1) i. e. in oculum; cf. Plutarch. Tom. IT. p. 521. et paull. infra 4j duon i. e. auris.
: 2* 2
>
4
*.
— 19 —
loco dicit , ipsum oculum repellere a se affluentem aerem eaque ratione quodammodo
solidum reddere, absurdum est. Sed vel sic non multum extorqueri, libenter fateor.
$. 8. Hactenus Theophrastus de visu; pergit de auditu (C. 58.): Tov δακοὴν
"παραπλησίως ποιεῖ τοῖς dAÀotg* εἰς ydg τὸ xsvov ἐμπέπτοντα τὸν αέρα κίνησιν ἑἐμποιεῖν,
πλὴν μὲν ὅτι κατὰ πᾶν μὲν ὁμοίως τὸ σώμα εἐρέναι, μάλιστα δὲ καὶ πλεῖστον διὰ τῶν
ὥτων, ἅτε διὰ πλείστου Te κενοῦ διέρχεται καὶ διαµέμνει' διὸ καὶ κατὰ μὲν τὸ ἄλλο
σώμα οὐκ αἰσθάνεσθαι, ταύτῃ δὲ µόνον. Ὅταν Óà ὀντὸς γένηται, σκίδνασθαι die τὸ
τάχος" τὴν γὰρ φωνὴν εἶναι, πυκνουµένου τοῦ ἄέρος καὶ μετὰ βίας δἐριόντος.
Priora non omni corruptione vacant, quamquam rectius nunc nihil novi; de
extremis Schneideri coniecturas omittam, profectas de voce φωνήν, quam male in-
telligens interpretabatur vocem humanam. Hic quidem de sono sermo est; cetera
sana sunt, modo ne xvsvovuórov legas, sed τυατοµένου, quod planius apparebit
e sequentibus. . Sono enim aerem concuti, tam vulgaris sententia erat, ut ipse sonus
TVvzTousvos ang diceretur. Ita Stoici sentiebant, de quibus Gellius N. A. V, 16. :
vocem Stoici corpus esse contendebant, eamque esse dicebant ictum aéra*); ita
- Plato (ibid.) in melius mutans: οὐχ ἁπλῶς πληγἡ ἀέρος doriv ἡ φωνή" πλήττει γὰρ
τὸν ἄέρα καὶ δάκτυλος παραγόµενος καὶ οὐδέπω ποιεῖ qoo: ἀλλ’ ἡ πόση. πληγὴ καὶ
σφοδρά, καὶ, πόση (leg. Toon) δέ, ὥστε ἀκουοτὴν ysvéoOer?) ΟΕ Bekkeri Anecd.
p. 770. oí μὲν τῶν παλαιῶν λέγουσι τὴν φωγὴν σῶμα, οἱ δὲ ἀσώματον' oí γὰρ λέγοντες
[ότι] ἀὴρ πεπληγμµένος, σῶμα αὐτὴν νοοῦσι. σῶμα γὰρ ὁ ἄήρ, ἓν ὑπάρχων τῶν
τεσσάρων. στοιχδίων.' oí δὲ λέγοντες ἀσώματο», ov qaot τὴν φωνὴν [ὅτι] ano πεπλη-
γµένος, ἀλλὰ πληγή ἀέρος. τοι ἴδιον αἰσθητόν ἀποῆς 2). Quibus omnibus veram
lectionem τυπτοµένου pro zvxvovuívou supra restituíam esse, perspicuum, ut spero,
erii. Nunc, quoniam haec non .aliena sunt ab hoc argumenío, miram audiamus soni
descriptionem Plac. phil. IV, 19. ᾿Επίκουρος τὴν φωνἠν avos (λέγει) ῥεῦμα, ἔκπεμ-
πόμενον ἀπὸ τῶν qovovrto» ἢ ἠχούντων 7 wogpoUrtov' τοῦτο δὸ τὸ ῥεῦμα tic όμοιο-
σχήµανα-θρύπτεσθαι Θρωύαματα. ὁμοιοσχήμονα δὲ λέγεται τὰ στρογγύλα τοῖς στρογ}γύλοις,
καὶ όκαληνὰ καὶ τργῴώνα τοῖς ὁμογθνέαι' τούτων δὲ ἐμπιπτόντων ταῖς ἀκοαῖς, ἀποτελεῖσθαι
τὴν αἴσθησιν TS φωγῆς' φανερὸν δὲ Μοῦτο γίγνεσθαι ἀπὸ τῶν ἀσκῶν ἐκρεόγτων xoc τῶν
ο
€.
1) cf. Sext. adv. Math. VI, 55. Plac. phil. IV, 20.
2) de eodem Platone Theophrastus cap. 6. borum fragm. φωρὴρ γὰρ εἶναι πληγή» ὑπ ἀέρος
. ὀγκεφάλου xal αἵματος δὺ dto» µέχρι ψυχῆς' τὴ» δὲ ἀπὸ (an Und?) ταύτης xiymow ἀπὸ xe
φαλῆς µέχρι ἧπατος, dioi.
3) cf. ihid. p. 1168. e grammatico quodam: ὁ Anuoxprerog καὶ ó Ἐπίχουρος καὶ οἱ «Στωϊκοὶ σώμα ]
λάγουσι tu» φωνὴν, ὅτι xd», ὃ ἔχει ἐνέργειαν καὶ πάθος, ἤγου» δύναται ὁρᾶσαι καὶ παθεῖ»,
σῶμά ἑστι».
Γον 13 —
ἐκφυσώντων κναφέων τοῖς ἑματίοι. «ημόκριτος καὶ τὸν Géga φησὶν ἐς ὁμοιοσχήμονα
θρύπτεσθαι σώματα --- καὲ συγκυλινδεῖσθαι τοῖς ἐκ τῆς φωνῆς Θραύμασι»’ κολοιὸς γὰρ
παρὰ κολοιὸν ἐζάνει. — 'Ῥεύματος illus quidem quae sit natura et materies ex his
non satis elucet, sed sufficiunt fortasse, ad Gellium (1. c.) vetusto, ut videtur,
mendo liberandum. Legimus enim: Democritus ac deinde Epicurus ex indivi-
duis corporibus vocem constare (putant), eamque ῥεύμα λόγων appellant. Sed ,
qui poterant, quaeso, sonum, ut ex individuis corporibus constantem, ῥεύμα λόγων
appellare? Ne si ad humanam quidem vocem haec verba referri voluissent, op-
portuna satisque congrua circumscriptione usi essent Equidem, praesertim indivi-
duorum illerum corporum ratione habita, quibus sonum constare dicebant, vix du-
bito, quin legendum sit: $e nc ἀτόμων.
e Theophr. 56. Ὀξύτατον δ᾽ἀκούειν, & ὁ μὲν &fo χιτὼν εἴη πυκνός, τα dà φλέβια
κενὰ xci ας μάλιστα ἕνωμα V) καὶ εὔτρητα κατά τε τὸ ἄλλο σῶμᾳ καὶ τὴν κεφαλὴν xoi
τὰς ἀκοάς, ἔτι δὲ τὰ ὁστά πυκνά, καὶ ὁ ἐγκέφαλος εὔκρατος καὶ τὸ περὶ αὐτὸν og [m
ῥότατον' ἀθρόον γὰρ ἂν οὕτως εἰοιέναι τὴν φωνή», ars διὰ πολλοῦ κενοῦ καὶ ὠνίχμου
καὲ εὐτρήτου εἰσιοῦσα» καὶ Md σκέργασθαι καὶ ὁμαλῶς κατὰ τὸ σῶμα (?) καὶ οὐδὲ
ὀκπύπτειν ἔξω”3).
$. 4. Ceterorum sensuum apud Theophrasium in sequentibus nulla mentio;
descríptio fortasse in his tantum fragmentis periit. De cogitandi facultate haec pauca
inveniuntur:
Περὲ δὲ τού φρονεῖν ἐπὲ τοσοῦτον εἴρηνεν, ὅτι γίνεται», συμμέτρως ἐχούσης τῆς φυχῆς
-μετὰ τὴν κένῃησιν 2). day δὲ περέθεῤµός gs N πορέψυχρος γένηται, μεταλλάττει» φησί.
4ιότι καὶ τοὺς παλαιοὺς καλώς τοῦθ) ὑπολαβεῖν, ὅτι ἐστὲν ἆλλοφφρονεῖν' ὥστδ φανερό»,
ὅτι τῇ κράσεε τοῦ σώματος ποιεῖ τὸ φρονεῖν, ὅπερ ἴσως αὐτῷ καὶ κατὰ λόγον ἐστέ σῶμα
, οιοῦνει φυχήν ^). .
^^ ^ age omnia non intelligenda sunt de ea animi vi, qua vel rerum naturam et
notionem examinamus et perpendimus, vel exterum earum habitum mente fingimus
et percipimus; alterum enim ad imaginum auctoritatem reiecisse Democritum scimus,
alterum vera et genuina illa mentis cognitione, quam yvnoinv appellabat (quum
1) Confidenter lege ὄγιχμα, quod et sequentia postulant ἅτο διὰ πολλοῦ κενοῦ καὶ ἀνίκμου
xal εὐιρήτου, et praecedentia (cap. 50.) καὶ al pléfleg suO atas καὶ á»ix ot docent.
2) Sequentia Theophrasti verba corrupta sunt: ἄτοπον δὲ καὶ δὺ d» κατὰ πᾶρ τὸ σῶμα τὸν
ψόφο» εἰσιόναι. — Schneiderum, διότε conilcientem, quod ne ad verborum quidem structuram
tuendam aptum est, miror, certissimam fugisse emendationem δε Gto».
3) Schneid. κρᾶσι» vel κατὸ xiynaw; verius fortasse xazd τὴν τοῦ σώματος xpGor. Vide sequentia.
à) Cf. qnae supra notavimus e Bekkeri Anecd. P 1168-
LI . +) ?
ft , A
.— 14 —
alteram, solis sensibus factam, ὀποτέην nominaret); niti, alii docuerunt ' ) Hoc loco
de vigore tantum vitali, ut ita dicam, de ea vi, qua nos.esse scimus, agi videtur;
recte igitur poetam dicit verbum ἀλλοφρονεῖν finxisse, aliter cogitáre simul et mente
captum esse. ldem Democriti argumentum allert etiam Arist de anim. I, 2: ö«s
καλῶς ποιῆσαι τὸν Ὅμηρον' os "ExroQ x&v ἄλλοφρονέων2).
Theophr. ο. 72. Aa περὲ μὲν τούτων &otxs συνηνολουθηκέναι τοῖς ποιοῦσι ὅλως
τὸ qQgovsis. κατὰ τὴν ἀλλοίωσι». Teo ἐστὶν ἀρχαιοτάτη δόξα. πάντες γὰρ oí πολαιοὶ καὶ
οἱ ποιὴταὲ καὶ σοφοὲ κατὰ τὴν. διάθεσιν ἀποδιδόασιε τὸ φρονεῖν. Adde Cod. Flor. Ioann.
Damasc. apud Gaisf. in ed. Stobaei Tom. IV. p. 431. «εύχιππος, 4ημοκράτης 3)
τὰς αἰσθήσεις καὶ τὰς νοῄσεις ἑτεροιώσεις εἶναι τοῦ σώματος. \
δ. 5. ‘ Multo etiam difficiliora, quaeque aliquot locis vix dissolvi possint, sunt,
quae Theophrastus a Democrito de iis prodita memorat, quae sensibus percipiunfar;
oratio plerumque fam salebrosa, ut fere ubique saxa et scopulos oflendas eoque
magis haereas, quo minus, quo recurras, habeas; ceteri enim ad unum omnes
scriptores has philosophi quaestiones praeteriisse videntur. .
Plurimum inter veteres Theophrastus (Cap. 59. 60.) studii ad cognitionem τῶν
αἰσθητῶν contulisse ait Democritum et Platonem, quod de utroque confirmantem
iam supra Aristotelem vidimus, quum, quas quaestiones vetustiores plerumque phi-
losophi omiserint, eas a Democrito primo et Plátone in medium prolatas esse dicat,
ut de calido, de frigido *) Alia autem (τῶν αἰσθ.) Democritum e philosophiae suae
principiis deduxisse et magnitudine, situ, ordine descripsisse, aliis, in sensuum
. e
1) V. Tennemann, (Gesch. d: Phil. I. p.556. sqq.)
2) Hunc Homeri locum ignoro; cf. tamen Il. ψ’. 698. et Lexica, quae etiam Herodotum lau.
dant. — Tuebatur igitur Democritus antiquam illam, inde ab Homeri temporibus deductam
τῆς ψυχῆς significationem, e spiritus notione, quem pectore ducimus, profectam. Qui qui-
dem spiritus, quippe a, quo vitae quasi omnem. conditionem nasci appareret, per multum
inde tempus una cum sanguine, pectori incluso, philosophorum et poetarum veterum sen-
tentia, omni vitalis vigoris munere fungebatur, animi, tanquam oppositi caduco et mortali
corpori, vi et notione tum temporis vix cognita. De Homero v. accuratam Voelckeri dispu-
tationem: Über die Bedeutung von vvrü und εἴδωλον in der Ilias und Odys-
see. Giessen. 1825. -
5) h. e. 4ημόκρεορ. V. Excurs. de Democrate:
4) Metaph. XIII, 4. coll. Pluterch. de primo frigido p. 948. Cum his etsi pugnare videntur,
cohaerent tamen tum quae e Democriti libro apud Theophrastum legimus (cap. 60.): οὐδὲ
γὰρ τοῦ ψυχροῦ καὶ θερμοῦ φύσιν Ündpgsr, ἀλλὰ τὸ σχῆμα µεταπίπτο» ἐργάζεσθαι καὶ vr
' ἡμετέρα» ἀλλοίωσι», tum, quae mox sequitur, saporum descriptio secundum atomorum
doctrinam. Ad hanc conferant se, quiqui bas schedulas evolvent.
\ x
“7” 15 — ] Ν .
affectionibus positis, omnem veram .abiudicasse naturam *), e Theophrasti verbis
intelligitur, haec singulatim meniorantis :
Βαρν μὲν οὖν καὶ κοῦφον τῷ μεγέθει διαιρεῖ. εἰ χὰρ διακριθῇ ἔνθεν ἕκαστον,
δὲ καὶ κατα σχῆμα διαφέροι3), σταθμὸν ἂν ixi µεγέθει τὴν φύσιν ἔχειν. οὐ μὴν ἀλλ
àv ye τοῖς μικτοῖς κουφότερον ἄν εἶναι τὸ πλέον ἔχον κενόν, βαρύτερον δὲ τὸ ἔἕλαττον.
Corrigi vult Schneid. καὶ ydg διακριθὲν μὲν ἕκαστον — δίαφέροι, σταθμὸν
ἂν ini µεγέθει κατα τὴν φύσιν ἔχειν; qua emendatione molestum illud quidem ἔνθεν
expulsum est, sensus autem, si quid video, parüm proficit. Quo enim pacto dixerit
Democritus, κατὸ τὴν φύσιν unumquodque suum habere pondus magnitudine, dum
hanc .ipsanı φύσιν descripturus est? Immo, quum "Theophrastus iam occupasset,
grave et leve, i. e. utriusque naturam, magnitudine eum definiendam iudicasse, hoc
dicendum erat: si discernitur utrumque et seiunctum alterum ab altero ' spectatur,
magnitudine naturam habent. Legerim igitur: & γαρ διακριθῇ Ev μὲν ἕκαστον, δὲ
καὶ κατὰ σχῆμα διαφέροι nad κατὰ σταθµόν 3), ixi µεγόθει τὴν φύσιν ἔχει», totiusque
sententiae sensum sic proposuerim: Si, quod quotidiano levium et gravium usu
Un singularibus aestimandis corporibus intelligi solet , audimus , nec mutuae harum
notionum. conditionis, nec formae vel ponderis proprii ratione habita, quod maius
est, id plerumque etiam gravius habetur, quod minus spatiosum , idem levius; sin
vero alterum alteri adiungas , sive alterum ad alterum referas (39 γε τοῖς μικτοῖς---
nisi forte haec etiam corrupta sunt, quod faeile mihi persuaserit aliquis), levius erit;
quod plus, gravius, quod minus habet vacui.
Intricatiora etiam sequentia, quae vulgo sic leguntur: :
Ἐν ἐνίοις μὲν οὕτως sloqxsv: ἐν ἄλλοις δὲ κοῦφον εἶναί φησιν ἁπλῶς τὸ λεπτόν.
Παραπλησέως δὲ καὶ περὲ σκληρού καὶ μαλακοῦ. σκληρὸν μὲν γαρ εἶναι τὸ πυκνό»,
μαλακὸν δὲ τὸ µανόν, xci τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον καὶ μάλιστα κατα λόγον. «Διαφέρει
06 τι τὴν θέσιν καὶ τὴν ἐναπόλειψιν τῶν -κενῶν καὶ τοῦ σκληροῦ xci μαλακοῦ, xci βαρέος
καὶ κούφου. io σκληρότερον μὲν εἶναι σίδηρο», βαρύτερον δὲ µόλυβδον: τὸν μὲν γὰρ
σέδηρον ἀνωμάλως συγκεῖσθαι, xoi τὸ κενὸν ἔχειν πολλαχῆ, καὶ κατὰ μεγάλα πεπυκνῶ-
σθαι καὶ κατα Evım- ἁπλῶς δὲ πλέον ἔχειν κενόν. Τὸν δὲ µόλυβδον ἕλαττον ἔχοντα
κενὸν ὁμαλώῶς συγκεῖσθαι κατὰ my ὁμοίως ' διὸ βαρύτερο» μέν, µαλακώτερον Φείναι
σιδήρου.
|) Theophr. 60. τῶν Falls αἰσθητών οὐδενὸς εἶναι φύσιν», ἀλλὰ πάρτα πάθη τῆς Ἰσθήσοων,
. Cf. etiam Arist, de sensu 4,
2) vulg. διαφέρει διαφέροε.
5) Et distinctio haec post ὀταθμὸ» et emendatio καὶ κατὰ repetito vulgatae lectionis verbo say.
nonnihil probari videtur. .
4
Manifesta corruptio in verbis xoi μάλιστα κατὰ λόγον. Si, duae modo emendare
conati sumus, Democriti argumentationem si non plane repraesentare, at probabiliter
certe adumbrare possunt, sic fere, modo in his etiam constans sibi fuerit, disser-
turus fuisse videtur: plerumque, si rationem harum notionum | mutuam 'omittimus,
solidis corporibus etiam durities tribui solet, mollitudo iis, quae foraminum plena
Sunt; re vera autem discrimen ad plusve minusve vacui, quod utrique corporum
generi natura inest, referendum. Ad haec facile corrupta illa: καὶ τὸ μᾶλλον καὶ
ἧττον καὶ μάλιστα κατᾶ λόγον adiungas, si ,Corrigas: σκληρὸν μὲν γὰρ εἶναι τὸ
πυκνό», µαλακὸν δὲ τὸ μανὸν καὶ τὸ μᾶλλον xci ἧττο», καὶ μάλιστα καὲ ἥκιστα
x8»óy ἔχον; quamquam hac ratione genuinam verbórum lectionem restitufagm esse,
ne ipse quidem ut credam, adducor. De ceteris haec mihi cogitanti in mentem
venerunt. Ferrum plumbo levius esse, dicit, particulis inaequaliter dispositis, plum-
bum contra gravius; plumbi vero particulas propter exiguum, quod contineat va-
cuum, aequaliter collocatas esse, ferri inaequaliter, propter nimium vacui. lam
sequi debebat: ferrum autem plumbo solidius est propter exiguum vacuum; sed
quum :j Oéo« et ἡ ἐναπόλειψις τῶν κενῶν discrepantiam quandam efficiat in defi-
niendis durorum et mollium, gravium et levium notionibus, haec statim legimus:
ferrum solidius esse plumbo , quamquam plus illi vacui insit; sed quum haec ipsa
inaior κενότης inaequali particularum situ postuletur, ferrum levius esse quam
plumbum. - Quae si recíe interpretati sumus, facile, quam parum Schneideri conie-
ctura, 10» μὲν ydg σίδηρον ἀνωμόλως συγκεῖσθαι, καὶ τὸ κενὸν Üyoyv πολλαχῆ» καὶ
κατὸ μὲν ἄλλα πεπυκνώσθαι, κενὸν κατὰ ἔνια et paullo infra κατὰ x&v ὁμοίως
πυκνόν (τὸν μόλνβδον), defendi possit, intelligitur. Apparet enim, e Democriti
sententia eandem τῷ σκληρῷ et µαλακῷ rationem intercedere, atque τῷ πυκνῷ οί uavo ;
ferrum durius quidem quam plumbum esse perhibet, sed levius; itaque, si ferrum
dicit κατὰ ueyare πεπυκνωµένον, plumbum quidem paullo post κατὰ πᾶν ὁμοίως
πυκνόν dicere nequit, quippe quod τῷ σκληρῷ eademque de causa ferro conveniat.
' Vepba.xerd ἔνια si non plane perdita sunt, fortasse ad illa, ἀνωμάλως . συγκεῖσθαι
pertinent, quibus ifa adiunxerim: τὸν μὲν γὰρ σίδηρο» zard ἔνια ἀνωμαλως συγκεῖσδαε ;
cetera quidem hisce non inepte respondent.
$. 6. Theophr. 60. Tov δαλλων αἰσθητῶν οὐδενὸς εἶναι φύσιν, GAME πάντα
παθη τῆς αἰσθήσξως. ἄλλοιουμένης» ἐξ ἧς γίγνεσθαι τὴν φαντασίαν. Οὐδὲ γαρ τοῦ φυχροῦ
καὶ Θερμοῦ φύσιν ὑπάρχειν, ἀλλὰ τὸ σχῆμα µεταπίπτον ἑργάξεσθαι καὶ τὴν ἡμετέραν
ἀλλοίωσιν' ὅτι γὰρ ἂν ἄθρουν N, τοῦτ ἐνισχύειν ἑκάστῳ:' τὸ δ᾽ εἰς μικρὰ διενενηµένον
ἀναίσθητον εἶναι" σημεῖον δέ, cg οὐκ εἰσὲ φύσδι, TO μὴ παντα πᾶσι φαίνεσδαι τοῖς ζώοις,
ἀλλ ὃ ἡμῖν γλυκύ, τοῦτ ἄλλοις πικρὸν καὶ ἑτέροις ὀξὺ καὶ ἄλλοις δριμύ, τοῖς δὲ
στρυφνὀν: καὶ τῷ ἄλλα δὲ ὡσαύτως. Ἔτι δὲ αὐτοὺς µεταβάλλειν τῇ κράσει καὶ τὰ πάθη
-
| — ιτ] — |
μαὲ τὰς ἡλεκίαςτ). 7 καὶ φανερόν, os ἡ διάθεσις citi τῆς φαντασίας. Ama μὲν οὖν
περὶ τῶν αἰσθητῶν οὕτως δεῖν ὑπολαμβάνειν: οὐ μὴν ἀλλ ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα καὶ ταῦτα.
ἀνατέθησι τοῖς σχήµασι" πλὴν οὐχ ἁπάντων ἀποδίδωσι τὰς µορφάς, ἀλλα μᾶλλον τῶν
χυλῶν3) καὶ τῶν χρωμάτων’ xci ταύτων ἀκριβέστερον διορίζει τὰ περὶ τοὺς χυλούς,
ἀναφέρων τὴν φα»τασίαν πρὸς ἄνθρωπον. - 04
Quae et in. his et in iis, quae sequuntur, fortasse memor aliquis Democritei
illius placiti: vóup yAvxU, vouo πικρόν 2), cuius tanquam probri.mentionem saepius
-Theophrastus*) iniicit, pugnantia secum offenderit, reputet Democritum statim ab
initio duas cognitionis rationes proposuisse, alteram mentis, alteram sensuum, fal-
lacem hanc, illam veram. Si igitur, ut exemplum ponamus, .dulcis ei sapor ro-
tundis atomis nititur, quum paullo ante dulce nen minus quam quodvis aliud αἱσθη-
τὸν, πάθος fecerit τῆς αἰσθήσεως, constans tamen sibi esse videtur. Docet enim,
verum esse TO ὄτομον xoi τὸ xsvov. Quibus si quissic occurrit, ut praeteres sensus
esse quosdam saporis (qui unus pro multis exemplo sit) dicat, omnem scito sensum
omnino esse non posse, nisi si materia, quae.re vera sit, nitatur. Cuiusvis autem
1) Schneid. coniic. ὅτι δὲ αὐτῶν usraßalleır Gua τῇ κρᾶσει καὶ τὰ ἤθη xal (sive κατὰ) τὰς
ἡλικίας; propius fortasse ad Theophrasti verba acceditur, si legeris: ἔτι δὲ αὐτοὺς µετα-
βάλλειν τὰ πάθη τῇ κράσει xal ταῖς ἡλεχίαις.
2) ΑΙ. yuuor, quae est perpetua lectionis varietas. Repone autem χυλών et h.l. et ubicunque
in his fragmentis dubia res est. Differunt enim χυλός et zvuóg; χυλός materia sola saporis
est, qui tum demum zvyuog fit, ubi haec materia gustandi sensum afficiens mente fingitur,
ita ut Democriti sententia χυλός nusquam idem sit atque zuuös; χυµός enim ὁ χυλός fit
singulari cuiusque sentiendi, i. e. gustandi ratione. V. Etym. Orion. P 105: — ἄμφω μὲν
ὑγρά, ἀλλὰ τὸ μὲν ἐν πέψει καὶ dr αἰσθήσει γεγορὸς χυμός ἐστὶ γὰρ χυμὸς γλυκὺς xal uxgóc"
τὸ Ó'dzxszxto» καὶ ἀλέψητο» πεφθῆναι δὲ δυµάµενο», ὡς ἡ ἐν πόαις καὶ ὁπώραις ὑγρὰ οὐσία,
χυλός καὶ τοῦ βίου μαριυροῦρτος. τὸ μὲν rap καλώς ὀφθὲ» oUyyvuor παλεῖται (v. Schneideri
additam. ad Lex. Graec. voc. σύγχυμος), τὸ δ'ἀνόψητο» ἀσύγχυμο».
5) Vide praeter alia, quae recentiorum libri philosophici praebent, etiam Sext. Emp. Pyrrh.
ΠΥΡ. 11, 32. adv. Log. I, 155. 569g. II, 555. adv. Math. IX, 563. — Ibid. VII, 155. recte,
quamquam tacite a Tennemanno, qui eundem locum, ipsa Democriti verba exhibentem,
' tractavit (Gesch, der Phil. I. p. 553. ed. n.) legitur: ὁἑτεῇ δὲ droua καὶ κενό» pro vulg.
αἰτίῃ, codicibus utrumque praebentibus. Scimus enim auctore Sexto (Pyrrh. hyp. I, 213),
voce ἑτεῇ tanquam propria Democritum pro re vera usum fuisse: ἑτεῇ uà» γὰρ λέγει ἀντὶ τοῦ
ἀληθείᾳ. Hinc eodem loco Sextus eodem fere vulgatae lectionis mendo liberari poterit:
τοίῃ uà» wur olo» ἄκαστόν ἐστιν, οὐκ ἔστιν, ov συνίοµεν; πολλαχῆ δεδήλωταε; postrema recte
emendavit Fabricius 7 οὐκ ἐστι, οὐ συίεµε», π.δ; priora sic corrige: irs] μὲν-νῦν, ὅτι,
olo» ἕκαστο» x.1.À.
1) De sensu 69. Ὅλωρ δὲ μέγιστο» ἐναγτίωμα καὶ x01707 ἐπὶ πάγτω», dua Abe πάθη ποιεῖν τῆς
αἰσθήσεως, ἅμα δὲ τοῖς σχήµασι διορίζει». Cf. de causis plantarum VI, 2. VI, 17.
. 2
— I8 —
materiae natura afomis constat. Singuli quidem singulorum hominum sensus qua
ratione afficiantur, hoc totum variae eorum mutabilique διαθέσει obnoxium est. |
Atomis enim figura inter se diversis, ubi e.c. gustandi sensus materia quadam affici-
tur, cuius natura” acutioribus atomis involvitur, hinc plerisque. quidem austeritas
quaedam asperitasque saporis efficietur, sed quae ab aliis etiam alia ratione percipi,
nonnullis etíam quasi dulcedo quaedam videri possit. Nomina igitur casu nobis ob-
lata, homipum sunt inventa, quorum praevalens sensuum similitudo, ut nomina
quasi leges (νόμοι) fierent, effecit. Ipse igitur Democritus recte apud Theophrastum
"(de sensu 69.): τὸ μὲν σχῆμα xcO' αὗτό ἐστι, τὸ δὲ γλυκὺ xci ὅλως τὸ αἰσθητὸν προς
ἄλλο καὲ i$ ἀἆλλοις; et Plutarchus (de primo frigido p. 948.), Democriti sententiam
probe intelligens, Democritus, inquit, et Plate, caloris et gravitatis causas quae-
rentes, non acquieverunt in terra et igni tanquam principiis; sed iis, quae sensibus
percipiuntur, ad mentis intelligentiam referendis, usque ad minima, quasi semina
rerum, penetrarunt. Tota baec philosophandi ratio per se quidem ridicula videri
potest, studium vero ef constantia, quam ipse servabat, nec ignoranda nec con-
temnenda. Vel sectatores habuisse videtur (Theophr. Caus. plant. VI, 2. et alibi),
quibus fortasse Metrodorus ille Chius adnumerandus est, de quo alio loco plura
nobis reservavimus.
Tanquam epitomen huius doctrinae, quam sequentibus fragmentis utcunque ex-
plicatam expositamque habemus, legimus apud Theophr. de Caus. plant. VI, 6.
4ημόκριτος δὲ σχῆμα περιτιθεὶς dxc0to 3), γλυκὺν μὲν τὸν στρογγύλον καὶ εὐμεγέθη
1) Sed quo clarius haec saporum descriptio eluceat, apponamus locum e Theophr. Caus. plant.
VI, 2. corruptissimum illum quidem, sed unde tantum coniectura assequi possimus, ipsam
etiam figurarum similitudinem secundum variam materiee particularum copiam (qnod nos
dicere solemus, nach ihrer quantitativen Verschiedenheit) variis modis esse af-
ficientem: "4toxo» δὲ κἀκεῖρο τοῖς κατὰ (quod vulg. omiss.) τὰ Or"uota Ayovom , 3 Tor
ὁμοίω» διαφορὰ κατὰ μοκρότητα καὶ μέγεθος εἰς τὸ μὴ τὴν αὐτὴν ἔχειν δύναμιν * οὗ γὰρ ἐπὶ
τῆς µορφῆς», ἀλλά τῶν ὄγκων (ex quantitate) ποιοῦσι τὰς (Schneid. noıel τὰς; utrumgue
vulg. omiss.) δυγάµεις, οὓς εἰ μὲ» xard (vulg. ds Tour; Schneid. οὓς slg ui») τὸ δια-
βιάσασθαι (2) καὶ ἁπλῶς τὰ μᾶλλο» καὶ ἧττο» (Cod. Urb. τὸ ἧττον quod praeferam; supple
e sequentibus dniduxar), καλώς à» τοῦτο ἀπέδωκαβρ (sive tale quid; vulg. zay’ d» τις
ἀποδέδωκεν)' τὸ dà εἰς τὸ μὴ ταὐτὸ (vulg. eig δὲ τὸ μὴ αὐτὸ) δύνασθαι μηδὲ ποιεῖρ (sc.
ἀποδιδόραε), οὖκ εὔλογον' ἐπεὶ ἓν τοῖς σχήµασι» αἱ δυνάµεις. Sensus igitur hic esse videtur:
‚Absurde, qui saporum naturam figuris gigni putant, faciunt, quum quae alioquin similia
sint, vi et effectu (δυνάμει) inter se differre putent, quo maiora minorave sint; neque enim
figura (solum) sed quantitate (diversum) effectum fieri statuunt, quem si retulissent ad
plusve minusve (non ad diversum) agendi potestatem, recte statuissent; natura autem diver-
sum similium rerum effectum postulantes inepte faciunt; a figuris enim, quod et ipsi con-
tendunt (sed ab his solis, quod negant) vis et effectus pendent,
-
1 —
ποιεῖ" στρυφνὸν δὲ τὸν μεγαλόσχημον» τραχύν. το καὶ πολυγώνιὀν καὶ ἀπεριφερῆ :
ὀξὺν δὲ κατα τοῦνομα τὸν οξὺν τῷ ἄγκῳ καὶ γώνιοειδῆ xoi καμπύλον καὶ λεπτὸν καὶ
: ἀπεριφερῇ: ὃ eund δὲ τὸν περιφερῇ καὶ λεπτὸν καὲ γωνιοδιδῇ καὶ καμπύλον: ἄλμυρὸν
δὲ τὸν γωνιοειδῇ καὶ εὐμεγόθη καὶ σκολιὸν καὶ ἐσοσκελῇ: πικρὸν δὲ τὸν περιφερῆῇ καὶ
λεῖον, ἔχοντα σνολιότητα (leg. σκαληνότητα οἱ vid. seqq.), μέγεθος δὲ μικρόν. λιπαρὸν
δὲ τὸν λεπτὸν nal στρογγύλον xoi μικρόν"). Ad quae haec pertinent e fragmentis de
sensu:(65.): τὸν μὲν οὖν ὀξὺν sivo: TQ ὄμματι3) γωνιοδιδῆ τα καὶ πολυκαμπῆῇ καὶ
μικρὸν καὶ Asxtóv: διὸ ydg τὴν δριμύτητα 3) ταχὺ καὶ πάντη διαδύνεσθαι: τραχὺν ὃ ὄντα
καὶ γωνιοειδῇ συνάγδιν καὶ συσπᾷν: διὸ καὶ ερμαίνειν τὸ σῶμα, κενότητας ἐμποιούντα"
μάλιστα γὰρ Θερμµαίνεσθαι τὸ πλεῖστον ἔχον xsyov.
Toy δὲ γλυκὺν ix περιφερῶν συγκεῖσθαι σχημάτων», οὖκ ἄγαν μικρών. διὸ xoi
διαχεῖν (?) ὅλως (fort. οὐχ ὅλως) τὸ ὄμμα (leg. σώμα) καὶ oU βιαίως καὶ οὐ ταχὺ πάντα
1) Octo plerumque saporum genera apud veteres tradita' inveniuntur. Est enim, Plutarcho
auctore (Quaest. natural. p. 616.) sapor vel dàuvoóc, vel πικρός, vel ὀξύς (sive ὀξίης),
vel οἰνώδης, vel λιπαρός, vel σερυφ»όρ (sive αὐστηρός), vel γλυκύς, vel δριµύς. Theophra-
stus autem (caus. plant. VI, 4.), dum septem genera vulgo putari vult aut octo, si salsus,
quod interdum fiat, ab amaro diversus ponatur, τὸν αὐστηρόρ et στρυφ»ό» seiungit, eique
numero a quibusdam nonum adiici ait τὸν olvddn, qui et fructibus nonnullis insit et vero
eiusmodi aquae e terra nonnunquam scatenti. "
2) Nihil inepto hoc ὄμματι aptius coniecerunt alil σώµατε; magis ad sensum congruum, quod
Coray, probante Schneidero, proposuit τῷ σχήµατε; sed multo faciliorem emendationem hosce
latere potuisse viros miror, τῷ ó»óuct:, quod, non solum sensu probari sed etiam’illis
Theophrasti verbis (e loco supra allato, Caus. plant. VI,6.): ὀξὺρ δὲ κατὰ rouroua τὸ,
EU» x. v. 4. flagitari videtur. Acuti saporis, inquit, figuram solo nomine cognoscimus,
quod in aliis minus facile licet. Nota ceterum haec est verborum ὄμμα et ὄνομα in codd.
permutatio; exempla dabit Valcken. ad Eur, Phoen. 415.
5) 4ριμύτητος nulla adhuc mentio facta erat, nec etiamsi facta esset, quidquam hoc faceret ad
explicandum acutum saporem, cuius descriptionem Democritum e sola figura duxisse in-
telligitur. Haec Schneiderum compulerunt, ut pro δριμύτητα legi vellet λεπτότητα vel λεπτό-
τητα καὶ σµικρότητα, audaciore, si quid video, quam opus erat, mutatione. Nam si, quod
verba yası0sıö7 τε xal πολυχαμπῆ xal µεκρὀ» καὶ λεπτὸν indicant, de angulis admodum acu-
tis hoc loco cogitandum est, notionum quandam permutationem vox dpsuving eflicit, quam
ne a nostrae quidem linguae indole et ingenio abhorrere scimus, figurae scilicet, cui hoc
datur, ut celeriter penetrare possit, sensusque eius, qui simulac materia illa acuta gustatui
occurrerit, continuo subsequitur; saporem autem acutum, vel austerum, vel dulcem esse,
re fera tum demum intelligere possumus, postquam gustandi sensus hoc vel illo modo
‚aflectus est. «ριμύτης igitur, acrimonia proprie, h. l. forma angulorum acuta est, qmae
illam efficit. Conferantur denique Homeri δριµέα βέλεα, quibus a forma praeacuta idem
epitbeton tribuitur, quod sensus propriam est, quem acriter penetrando et in corpus invadendo
- €flüciunt.
δν
———-— 90 ——
, -
msgeivaty * τοὺς ὃ άλλους ταράττοι», ὅτε: διαδύνων πλανᾷ TO ἄλλα xoi ὑγραένει' ύγραι-
νόμενα δὲ καὲ ἐκ τῆς τάξεως Ἠινούµενα συῤῥαῖν εἰς τὴν κοιλέαν. ταύτην ydo εὐπορώτατον
εἶναι: dud τοῦτο πλεῖστον εἶναι κενόν.
Haec. foedissime corrupía sunt, ut Schneidero, de sensu huius loci prorsus de-
speranti, non multum refrager. Nam quae tunc, quum,haec e Theophrasto mihi
exscripsi, in mentem venerunt, nunc video minus firmis rationibus nii, quam ut
repetam. | |
Toy 06 στρυφνὸν ἐκ μεγάλων σχηµότων καὶ πολυγωνίων καὶ περιφαρθὲς ἤπεστ
ἑχόντων"' ταῦτα γὰρ ὅταν εἰς Ta σώματα EI » ἐπιτυφλούμενα 1) ἐμπλάττει» τε τὰ φλέβια
xoà κωλνύειν συῤῥεῖν' διὸ καὲ τὰς κοιλίας ἱστάνρι.
Toy δὲ πιμρὸν ἐκ μιπρῶν καὶ λείων καὶ περιφερῶν. ἀλλ) En’ ενέων ^) μὲν σκρληνῶν-
'διὸ οὐδὲ πολυκαμπῶν. ἨἈΒούλεται δὲ σκαληνα λέγειν, ἅπερ παράλλαξιν ἔχει πρὸς ἄλληλα
καὶ συµπλοκήν 3). Μεγάλων μὲν, ὅτι ἡ ἁλμυρὲς ἐπιπολάζει: μιρὰ γὰρ ὅντα καὶ τυπτό-
µενα τοῖς περιέχουσι μίγνυται ἐν τῷ Παντί: οὐ περιφερῶν δὲ, ὅτι τὸ μὲν ἀλμυρὸν τραχύ,
τὸ δὲ περιφερὲς λεῖον - oU σκαληνόν, τῷ μὴ περιπλάττεσθαι: διὸ ψαφαρὸν εἶναι.
Haec postrema, inde a MeyaAov μὲν, si explicationis loco iis adiungenda sint,
quae praecedunt, coníraria potius esse, vix opus erat plena Schneideri demonstra-
tione, qui si docuisset, unde faníta illa corruptio in textum irrepsisset, aliquanto
plus quam meris aliquot verborum emendationibus, quibus hic ne locus quidem est,
profecisse. Has igitur mitíamus. Nimirum haud quaquam difficile erat, videre,
inde a verbis usycAov μὲν plane diversorum ab amaro sapore generum enarrari na-
furam, quorum nomina cum brevi atomorum, quibus constant sapores, descriptione
nescio quo exciderunt casu. Desunt enim e septem illis Democriti saporibus (quo-
rum quatuor, acuíum, dulcem, austerum, amarum Theophrastus iam descripsit,
quintum, : acrem (τὸν δριμὺν) mox descriptum habebimus) duo, iique, si breviorem
illam, quam e Theophrasti Caus. plant. VI, 6. attulimus, epitomen adimus, salsus
L]
*
1) Cod. Voss. ἐμπλάιτοντα. Codd. Pariss: (ut videtur; v. Schneid. Tom. V. p. 143. extr.)
ἐπιυφλοῦν ἐμπλάττει. nde corrige: ἐπιυφλοῦν ἐμπλάτιορτα. Venae ἐπιτυφλοῦσθαι autem
eodem fortasse modo h.1. dicuntur, quo apud Aristot. Problem. 9, 15. oí πόροι ἐπιτυφλοῦρταυ
sensumque hunc esse puto: hae figurae quum corpus invadunt, obstruunt (oblinunt) quo-
dameodo teneras venulas et sanguinis obstant communicationi, h. e. adstringunt; eadem
de causa etlam τὰς κοιλίας ἵστασι, h. e. ni fellor, alvum adstringunt; apud Hippocratem
certe 1j κοιλία est alvus soluta, quod Schneideri Additam, ad Lex. gr. me docuerunt.
2) leg. ἐξ àrí(o»; paullo infra cur Schneid. πολυκάµπτω» maluerit quam nolvxaungr, quum
utrumque usu probetur, nescio.
5) Haec me moverunt ut supra in Theophr. Caus. plant. VI, 6. ubi sapor amarus describitur,
legendum esse censerem ἔχορτα σκαληνότητα pro ἔχ. σκολιότητα.
-
— 21 —
et pinguis. Videamus igitur, si forte, quibus amarus sapor explicari non poterat,
his salsum et pinguem describere' totumque locum ita restituere possimus, ut septem
illorum saporum deinceps omnium ordo plenus nobis et integer sit. Theophrastus
enim (l. c. Caus. pl.) ἆλμυρὸν δὲ (λέγει o Ana.) inquit, τὸν yovtotsó sj «ot εὖμε-
γέθη καὶ σκολιὸν xai ἐσοσκελῆ — λΛιπαρὸν δὲ τὸν ASRTOV καὶ στρογγύλον καὶ
μικρόν salsum esse: angulosum satisque magnis atomis constantem ; haec vide quam
apte his textus verbis explicentur: οὐ περιφερῶν δὲ (h.e. 7096084589), ὅτι τὸ μὲν ἆλ-
uvgov τραχύ, τὸ δὲ περιφερὲς Aslov et ueyaAov μὲν (h.e. εὐμεγεθῶν), ὅτε 5 dAuvgic
àmuxoAc(s. Descriptio .τοῦ σκολιοῦ et ἐσοσκελοῦς excidit Pinguem porro, quem
.rofundum et parvum descripserat, haec involvunt:. ov σκαληνὸν (h. e. λεπτὸν καὶ
στρογγύλον) τῷ un περιπλάττεσθαε (9) et μικρὰ γὰρ ὄντα κ.τ.λ. Lacunas igitur illas,
quae textum deformarunt, si non genuinis verbis explere licet, sensum tamen in
integrum restituere possumus, dummodo Theophrasti epitomen illam tanquam nor-
mam sequamur. Post vocem συµπλοκήν enim sic excipienda interrupta oratio:
Toy δὲ ἆλμυρὸν ἐκ uesydAov καὲ οὐ περεφερῶν καὶ σκολιῶν καὶ ἐσοσκελῶν *). μεγάλων
µέν, ὅτι ἡ ἁλμυρὶς ἐπιπολάζει ^), οὐ περιφερῶν δέ, ὅτι τὸ μὲν ἆλμυρὸν τραχύ, τὸ δὲ
περιφερὲς λεῖον' * * * τὸν δὲ λεπαρὸν ἐκ μικρῶν καὶ λεπτὼν xui oU σκαληνῶν" µικρα
ydg ὄντα καὶ συναπτόµενα (sic lege pro τυπτόµενα) τοῖς περιέχουσι µέγνυται οὐ πάνυ
(pro ἐν τῷ παντέ quod sensu caret), ov σκαληνῶν δὲ (pro oU σκαληνόὀν) τῷ μὴ περι-
-πλάττεσθαι 3). διὸ ψαφαρὸν εἶναι.
Aliquantulum efiam emendationi nostrae praeterquam .quod sensu abunde probari
videtur, opitulantur Codd. Paris. et Flor. (apud Schzeid. Tom. V. p. 144.) qui post
περιφερών;, quamquam ne haec quidem sine corruptione, inserunt: τὴν περιφέρειαν
síAnxora kai (leg. καίπερ) καμπὰς Éyovcav: διὸ καὶ γλίσχρω» (leg. γλέσχρον) εἶναι καὶ
κολλώδη: ἆλμνρὸν δὲ τῷ (leg. τὸν) ἐκ μεγάλων καὶ oU περεφερῶν. Priora quidem
ad pinguem saporem pertinentia parum aberat, quin in textum recipienda censerem.
Restat igitur 6 δριμὺς xvAóc, quem ita Democritum descripsisse Theophrastus
ait: τὸν δε δριμὺν μµικρὸν καὶ περιφερῇ, γῶὠνιοειδῆ, σκαληνὸν δὲ οὐκ ἔχειν. τὸν μὲν
γαρ δριμὺν πολυγῶνιον ποιεῖν N τραχύτητι. θΘερμαίνειν καὶ διαχεῖν διὰ τὸ µικρὸν εἶναι
καὶ περιφερῇ καὶ γωνιοβιδῆ. καὶ γὰρ τὸ γωνιοειδὲς εἶναι τοιοῦτον. Sed haec descriptio,
supra modum corrupía, re vera insanabilis esse videtur; qua enim ratione 70 πολυ-
΄
1) Haec tamquam λήμμα sunt. 2 )
2) innatat stomacho, ruotum movet. "Theophr. Caus. plant. VL, 10. φαίνεται δἡ ἅλμη καὶ όλος
drınolaßeır.
3) Viderint de hoc verbo me acutiores. De voce ψαφαρὸς v. Schneid. Lex. gr.
γώνιον et cetera ad ὁριμὺ congruant, equidem nescio. Fortasse quum, qui quidem
nunc noti sunt codices, ὁ χυλὸς δριμὺς postremum inter ceteros locum obtineat, quem
supra (Caus. plant. VI.) statim post saporem acutum (ὀξύν) positum vidimus, plura,
quod haud raro per totam corruptionum harum farraginem facium, negligentissime
exscripta, transposita sunt suumque in locum post ultima descriptionis τοῦ ὀξέος χυλοῦ
verba restituenda. Quae enim inde a verbis tov μὲν γὰρ δριμὺν omnis sensus hoc
Joco experlia sunt, haec ipsa ab iis non valde abhorrent, quae supra ad accuratio-
rem acuti saporis definitionem dicfa erant.
Totam autem rem sic fere conclusisse videtur Democritus (secundum Theophr. 67.) :
«πάντων δὲ τῶν σχημάτων οὐδὲν ἀκέραιον εἶναι καὶ ἁμιγὲς τοῖς ἄλλοις, ἀλλ ἐν
ἐκόστῳ πολλοῦο εἶναι xci τὸν αὐτὸν ἔχειν Asiov καὶ τραχέος καὶ περεφεροῦς xoà ὀξέος καὶ
τῶν λοιπών. ὃ δἂν ivi πλεῖστον, τοῦτο μάλιστα ἐνισχύειν πρός τε τὴν αἴσθησιν καὶ τὴν
δύναμν». "Ew δὲ eis ὁποίαν ἕξιν ἂν εἱσίλθῃ , διαφέρειν γὰρ) ovx ὀλίγον" καὶ δια τοῦτο
τὸ αὐτὸ τἀναντία καὲ τἀναντία τὸ αὐτὸ πάθος ποιεῖν ivíots.
Levitatem huius opionionis confutat Theophrastus de caus. plant. VI, 7.
.& 7. De coloribus.
Ne coloribus quidem naturam per se tribuebat Democritus; elementa enim qua-
litate carere aiebat, corpora autem ex iis composita qualitatibus instructa esse,
adeoque colorem quoque habere; τα δὲξ αὐτῶν συγκρίµατα κεχρῶσθαι διαταγῇ (ordine),
καὶ ῥνθμῷ (figura) xc προτροπῇ (situ), ut est apud Stobaeum EcL phys. I, 17. p.364.
(Heer.) cui add. Arist. de gen. et corr. I, 2. 9i μᾶλλον 2ὔλογον, σώματα εὖαι ἁδιαί-
ρετα --- ὅπερ ποιεῖ 4ημόκριτος. διὸ καὶ gout oU φήσιν sivos, τροπῇ ydo xeouetissodos.
Theophr. 78. TOv δὲ χρωμάτων ἁπλᾶ μέν λέγει τέτταρα 3). λευνὸν μὲν οὖν εὖαε
τὸ Asloy- ὃ ydg ἂν μὴ τραχὺ und’ ἐπισκιάζῃ μηδὲ δυςδίοδὀν τι (leg. 7 pro τε quod e
compendio scripturae natum), τοισῦτον πᾶν λαμπρὸν εἶναι: ὅθεν καὶ εὐρύτρυπα 3) xoi
1) ydg recte delendum censet Schneid.
2) Errat sine dubio, quod recte vidit Schneid. Stobaeus, dum Ecl. phys. l.c, Empedocli quat-
tuor simplices colores tribuit. Theophrastus certe (c.79.): πρῶτον dr οὖν, inquit, τὸ απλείους
ἀποδοῦναι τὰς ἀρχάς (leg. χρόας), ἔχει τινὰ ἀπορίαρ΄ ol yap ἄλλοι τὸ Asuxor καὶτὸ μέλαν
ὡς τούτω» ἁπλώρ órvto» µό»ορ (leg. µόνω»). Stobaei igitur verba: τέτταρα τοῖς στοιχείοις
ἰσάριθµα χρώματα, λευκὸν, μέλαν, ἐρυθρό», dzgó» Democriti, non Empedoclis sententiae
imputanda videntur, modo ne ὠχρὸν sed χλωρό, quod sequentia docebunt, legas. Ean-
dem corruptionem iterum offendimus apud eundem Stobaeum Ecl. phys. I, 19. — sovro»
δὲ πρὸς τὴν φαρτασίαρ χρωμάτων τότταρες αἱ διαφοραί λευκοῦ, µέλανος, ἐρυθροῦ, Srgoü
(leg. χλαωροῦ). '
5) Cum Schneid. ut fere sequentia evinonnt, εὐθύερυπα legendum puto, rectis meatibus pervia. _
— 28 —
Φιαυγῆ τὰ λαμπρὰ εἶναι: τὸ μὲν οὖν σκληρὰ τῶν λευκῶν ἐκ τοιούτων σχημάτων συγκεῖ-
σθαε, olov ἡ ἐντὸς πλαὰξ τῶν xoyyvAMov- οὕτω γὰρ ἀνάσκια:) καὶ ἑναυγῆ καὶ εὐθύποφα
εἶναι, τὰ δὲ ψωθυρὰ καὶ εὔθρυπτα ἐκ περιφερῶν μὲν, λοξῶν δὲ τῇ Θέσει πρὸς ἄλληλα 3).
καὶ τὰς δύο συζεύξεις, τῆν V 0Anv τάξιν ἔχειν ὅτι μάλιστα ὁμοίαν. Towvtoy δ'ὄγτω»,
ψαθυρὸ μὲν εἶναι, διότι κατω μικρὸν ἡ σύναψις. -εὔθρυπτα δὲ, ὅτι ὁμοίως κεῖνται,
[άσκια δέ, διότι λεῖα καὶ πλατέα]' λευκότερα Φάλλήλοις 2), τῷ τὰ σχήµατα τὰ εἰρημένα
καὶ ἀκριβόστερα καὶ ἁμιγέστερα εἶναι καὶ τὴν τάξιν καὶ τὴν Θέσιν ἔχειν μᾶλλον τὴν
εἐρημένην. >
Theophr. 74. To uiv οὖν λευκὸν ἐκ τοιούτων εἶναι σχημάτων: τὸ δὲ µέλαν ἐκ
τών ἐγαντίων, ix τραχέων καὶ σκαληνῶν xci ἀνομοίων». οὕτω γαρ ἂν. σκιάζειν καὶ οὖν
εὐθεῖς. εἶναι τοὺς πόρους: ἔτι δὲ Tas ἀποῤῥοίας νωθεῖς xoà ταραχώδεις' διαφἑρειν ydo τι
καὶ τὴν ἀποῤῥοήν, τῷ ποιὼν εἶναι πρὸς τὴν φαντασίαν, ἣν γίγνεσθαι διὰ τὴν μα.
τοῦ ἀέρος ἀλλοίαν.
75. Ερυθρὸν δὲξ οἵώωντερ τὸ Θερμόν, πλὴν ἐκ μίιζόνων: ἐὰν γαρ ad συγκρίσεις
ὧσι µείζους (3), ὁμοίων ὄντων τῶν σχημάτων, μᾶλλον ἐρυθρὸν eivas*)- σημεῖον δ', ὅτι
ἐκ τοιούτων τὸ ἐρυθρόν, ἡμᾶς τε γὰρ Θερμαινομένους ἐρυθραίνεσθαι καὶ τὰ ἄλλα τὰ
πυρούµενα, μέχρις ἂν οὗ Zum τὸ τοῦ πυροειδοῦς. [Ερυθρότερα δὲ τὰ ἐκ μεγάλων ὄντα
σχημάτων οἷον τὴν φλόγα καὶ τὸν ἄνθρακα τῶν χλωρών ξύλων ἢ τῶν co», καὶ τὸν
σίδηρον xci τὰ ἄλλα τα xvgoUusva: λαμπρότατα μὲν γὰρ εἶναι τὰ πλεῖστον ἔχοντα καὶ
λεπτότατον πῦρ, ἐρυθρότερα δὲ Ta παχύτερον καὶ ἕλαττον. «4ιὸ καὶ ἤττον εἶναι OsQuá
τὸ ἐρυθρότερα" Θερμὸν μὲν γὰρ τὸ λεπτόνρ] Sed haec quomodo intelligenda sint,
non video; nec priora, quae intelligi possunt, ἐρυθρότερα κ.τ.λ. respondent iis, quae
1) Schneid. ἄσκια; lege, ne una quidem littera mutata, d» doxıa; cf. c. 74. de nigro colore,
οὕτω γὰρ ἂν σκιάζει».
2) Huc fortasse pertinent, quae c. 79. quamvis corrupte leguntur: ὀγδέχεται γὰρ καὶ τὰ περι-
φερῇ καὶ ἁπλῶς πάντα ὀπισχιάζευ ἑαντοῖς. σημεῖο» δέ, καὶ γὰρ αὐτὸς ταύτη» qíga vri» πίσιι»,
ὅσα τῶ» λείω» (leg. λευκώ) µέλαρα φαύεται. As γὰρ τὴν σύμφυσο καὶ vp» τάξι, dg τὴν
αὐτὴν Eyosıa τῷ µέλανα, φαίκεσθαι τοιαῦτα. καὶ πάλιν ὅσα λευκὰ τῶν ἐραχέων (leg. ὅσα τῶν
λευκώ» τραχέα), ἐκ µεγάλω» γὰρ εἶναι ταῦτα καὶ τὰς συρδέσεις οὐ περιφερεῖς, ἀλλὰ προχρόσσας '
καὶ τών σχημάτων τὰς μορφᾶς μιγΣυµέγας ὥσπερ ἡ ἀνάβασις xa) τὰ πρὸ τῶ» τειχῶρ ἔχει σώματα"
τοιοῦτο» γὰρ Ó», ἄσκιορ εἶναι καὶ οὐ «ωλύεσθαι τοῦ λαμπροῦ.
3) Haec inde a verbo ἆσμια huc non pertinent, sed ad praecedentia «σχληράτώ» λευκώ», ad
quae fortasse a librario quodam adscripta erant; hoc certe locosine dubio expungenda sunt.
In iis, quae proxime sequuntur, legerim πρὸς ἄλληλα, quod vult etiam Schneid. qui tamen
haec verba hoc loco mota, post τὴν Θέσι posujt. 04 ]
4) Nusquam, quod sciam, calidi accuratior illa descriptio reperitur, quamquam propositam
fuisse a Democrito constat. Vide infra $. 9.
— 94 —
infra δ. 9. e Senecae quaestionibus referemus, quibusque non est cur fidem non
habeamus.
Τὸ δὲ χλωρὸν ἐκ τοῦ στερεοῦ xci τοῦ κενοῦ συνεστάναι * * * usycAov ἐξ ἀμφοῖν
τῇ θέσει καὶ τῇ τάξει αὐτῶν viv χρόαν P
76. Ta μὲν οὖν ἁπλᾶ χρώματα τούτοις. κεχρῆσθαι τοῖς σχήµασι»ν: ἕκαστον δὲ κα-
Θαρώτερον, ὅσῳ Gv ἐξ ἀμιγεστέρών ᾖ. Τὰ δὲ ἄλλα κατὰ τὴν τούτων uii» * οἷον τὸ μὲν
χρυσοδιδὲςρ καὶ τὰ τοῦ χαλκοῦ καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτόν ἐκ τοῦ Λευκοῦ xci τοῦ ἐρυθροῦ:
τὸ μὲν γὰρ λαμπρὸν ἔχειν ἐκ τοῦ λευκοῦ, τὸ δὲ ὑπέρυθρον ἀπὸ τοῦ Θερμοῦ (leg. ἐρυθροῦ):
πίπτειν γὰρ εἰς τὰ κενα τοῦ λευκοῦ τῇ Mist τὸ ἐρυθρόν' ἐὰν δὲ προςτεθῇ τούτοις τὸ
χλωρόν;, γέγνεσθφν τὸ κἆλλιστον χρῶμα: δεῖν δὲ μικρὰς τοῦ χλωροῦ τὰς συγκρίσεις εἶναι:
µεγάλας γὰρ οὐχ οἴόντε, συγκειµένων οὕτω τοῦ λευκοῦ καὶ τοῦ ἐρυθροῦ: διαφόρανυς ὃἔσε-
σθαι τὰς. χρόας, TO πλεον καὲ ἔλαττον λαμβανειν.
77. To δὲ πορφυροῦν ix λευκοῦ καὶ µέλανος καὶ ἐρυθροῦ, πλείστην μὲν μοῖραν
ἄχοντος τοῦ ἐρυθροῦ; µιχραν δὲ toU µέλανος, µέσην δὲ τοῦ λευκοῦ: διὸ καὶ ἡδὺ φαίνε-
σθαι πρὸς τὴν αἴσθησιν. "τι μὲν οὖν τὸ µέλαν καὶ τὸ ἐρυθρὸν αὐτῷ ἐνυπάρχδε, φανερὸν
εἶναι τῇ ὄψει: διόει δὲ τὸ Aevxóv, τὸ λαμπρὸν καὶ διαυγὲς υηµαίνειν: ταῦτα ydo ποιεῖν
τὸ λευκόν. Την δῖσατιν2) ἐκ µέλανος σφόδρα καὲ χλωροῦ: πλείω δὲ μοῖραν ἔχειν τοῦ
µέλανος. To δὲ πράσινον ix πορφυροῦ xai τῆς ἐσάτιδος, ἢ ἐκ χλωροῦ καὶ πορφυροει-
δοῦς * * τὸ γὰρ θΘεῖον εἶναι τοιοῦτον xoi μετέχει» τοῦ λαμπροῦ 3).. Τὸ δὲ κυανοῦν ἐξ ἰσώτι-
dog x«i πυρώδους, σχημάτων δὲ περιφερῶν καὶ βελονοειδῶν, ὅπῶς τὸ στίλβον τῷ µέλανι ἑνῇ.
78. To δὲ xe«gUivov ἐν χλωροῦ καὶ κυανοειδοῦς * * idy δὲ χλωρὸν μµιχθῇ”)
φλογοειδὲς γίγνεσθαι" τὸ yd αἄσκιον καὶ µελανόχρων ἐξείργεσθαι" σχέδον δὲ καὶ τὸ ἐρυθρὸν
τῷ λευκῷ μιχθὲν χλωρὸν (leg. τὸ xA.) ποιεῖν εὐαγές καὶ oU μέλαν Σ)' dio καὶ τὰ φυόµενα
χλωρὰ τὸ πρῶτον εἶναι πρὸ τοῦ θερµανθῆναι xci διαχεῖσθαι 5).
1) Lacunae saltem signum posui. Schneid. quidem : συχεστάναι΄ ἐκ µεγάλω» OQ dugoty legi vult;
sea nec hac ratione αὐτώρ sensum praebet, nec minus explicationis huius brevitate evinci-
tur, plura excidisse, quae sine codicum auxilio expleri nequeunt, Colligere tamen licet e
Theophr. 82. figuram huic colori nullam tribuisse Democritum.
^ 9) lsatin tinctoriam Linn. (Waid). Coloris inde parati primus igitur inter veteres Democritus
mentionem iniecisse videtur. ΟΕ. de colore Dioscorid. 2, 216, 210. Plin, h. n. XX, 7
-
5) Haec ad antecedentia non congruunt; signo igituy monui, excidisse nonnulla.
4) Aliquanto plura hic desunt, quam Schneid. opinatur, voculam πλέον inserens.
5) h. e. non reddit faciem obscuram, maculosam, sed claram. Fortasse huc pertinet Hesychii
glossa: εὐαγές' εὔοπτρ».
6) Fort. leg. διαφαίεσθαι. V. de simili se Odyss. (. 578. .
ἀλλ’ ὅτε δὴ vi? 6 μοχλὸς ἑλάῖνος à» πυρὶ µέλλεν
ἄψεσθαι, χλωρός περ dar, διεφαέγετο δαἰνῶς, κ.τ.λ.
—.95 —
Pergit Theophrastus: : καὶ πλήθει μὲν τοσοῦτον ( Schneid. τοσούτων) ἐπιμέμικται
χρωμάτων, ἄπειρα δείναι xci (fort: ὥσπερ xoi) τοὺς χυλούς, κατὰ Tas Miss, ἐών τις
τὼ μὲν ἀφαερῇ, τὰ δὲ προρτιθή καὶ τῶν μὲν ἔλάττον µίαγη, τῶν δὲ πλέον. οὐθὲν γὰρ
ὅμοιον ἔσεσθαε Otago Φαξέρου (leg: O«tégo). MEN |
t
g. 8. De odore.
Theophr. 82. Περὶ δὲ ὀσμῆς προκαφυρίζε, εἴρηκέ ys, πλήν τοσοῦτον, ὅτι τὸ λεπτὸν
αποῤῥόον ERO τῶν βαρέων ποιοί τῆν ὀδμήν. ποῖον δέ τι τὴν φύσιν ov ὑπὸ Tivog πάσχει,
οὐκέτε προςέθηκεν' ὃπερ ἴσως ἦν κυριώτατο».
In his igitur non eàndem atque in ceteris diligentiam Democritus adhibuerat,
quum nimias sine dubio offenderet difficultates. — Post προναφορίζει deesse nonnulla
verba, fortasse ἀλλὸ περὶ τούτων μὲν οὐχ ὥσπερ περὶ τῶν ἄλλων, velcerte his similia, ᾿
et sequentibus verbis intelligitur (quae sic poni’velim: πλὴν τοσοῦτόν γε εἴρηκεν, ὅτι)
et alio quodam apud Theophrastum loco *): τέ δή ποτε 4ημόκριτος τοὺς μὲν χυλοὺς
προς τὴν γεῦσιεν ἀποδέδωσι» Tas δὀσμας xoà τὰς χρόας οὐχ ὁμοίως προς ὑποκειμένας
αἰσθήσεις; ἔδει γαρ ix τῶν σχημάτων. Sed eiusmodi quaestiones veterum physiologo-
rum plurimos silentio praeteriisse scimus. V. Theophr. in seqq.
Ad eundem Democritum non dubito, quin pertineant, quae, quamquam omisso
nomine, ap. Theophr. de caus. plant. VI, 5. leguntur:
"0 δᾶν 102) δόξεεν ἄτοπον δἶναι, τὸ τἆλλα ζώα σαφεστέραν ἔχοντα (sc. ἡμῶν
ὀσφρήσιν), und’ αἰσθάνεσθαι μηδὲ κρίνει τὰς εὐωδίας, οὐκ ἔστιν ἄτοπον. Τάχα μὲν
7ὰρ καὶ αἰσθάνονται, πρὸς δὲ τὴν φύσιν αὐτῶν οὐχ ἁρμόττονσιν, ἀλλα καὶ ἐναντίαι,
καθάπερ ἐπὲ τῶν γυπῶν ἐλέχθη, καὶ ὡς τὰ ἔντομα πάντα ὑπὸ τοῦ ἐλαίου βαρύνεται 3),
φεύγει γαρ αὐτὸ τὴν (fort. ταύτην τὴν) ὀσμήν ^): ἕτερα δ ὑφ) ἑτέρας τινὸς ἴσως. ᾿4λογον
δἐνταῦθα δόξειεν ἂν συμβαίνει» προς ἐπεένην τὴν ὑπόθεσιεν, ὅτε ὁ λιπαρὸς εἶδος
τοῦ γλυκέος χυμοῦ 5): ἔνια δὲ προςφιλέστατα τῷ γλοκεῖ 5), καθάπερ οἱ ανῖπες: οὐδὲν
γαρ τῶν οἐκείων φθαρτικὀν» εἰ um ταῖς ὑπερβολαῖς AAO τούτου μὲν τὴν αἰτίαν ἐν τῇ
1) De odoribus c. 64.
2) Sic scripsi e Cod, Urb. pro vulg. ὃ 9' «3 τῷ.
5) Constat, respirationem oleo impediri, obstructis insectorum spiraculis lateralibus. Schneid.
4) Vide Aristot. hist. anim, VIII, 26.
5) Supra enim vidimus, pinguem saporem iisdem atque dulcem figuris describi, sola inter,se
magnitudine diversis. Texius tamen h. Ἱ. corruptus est; fortasse ὄχθι omissum. Lectionis
varietas nihil certi praebet.
6) Omnino veterum physiologorum sententia dulce τὸ φυσικὸν erat, alimentorum. omnium
principium. Ita Democrito et Aristotele auctoribus pisces dulci aqua, quae in ipso littore
maris colligitur, vivere dicuntur. Cf. etiam Theophr. de caus. plant. VI, 10.
| 4 P
— οὐ —
δριμύτητι ληπτέον, ὥσπερ καὶ τῆς ὁριγάνου xci τῶν τοιούτων' ἅπαντα ydo φεύγοι᾽ τὸ
δὲ μὴ αἰσθάνεσθαι, καθάπερ λέγουσε, oU σαφὲς ἡμῖν . si un age xoà τοὺς πόρους
ἐνταῦθα ay τις αἰτιάσαιτο, καθάπερ ἔνιοι τῶν φυσικών, τῷ μὴ ἁρμόττεεν.
4ιὸ nal διαιροῦσι τοῖς µεγέθεσι, τα μὲν μικρὰ φάσκοντες voy τοιώγνδε
αἰσθά νεσθαι, Ta δὲ µεέζω τῶν τοιῶνδε μάλλον.
$ 9. De colore.
Copiosior quidem ratio, quomodo haec calidi notio definienda sit et ex atomis dedu-
cenda, tota interiit; tantum nobis relictum est, ut, quod iam supra vidimus (c.75.),
calidum iisdem atque rubrum colorem constare atomis, intelligere possimus (ἐρυθρὸν
SEE οἵωνπερ τὸ Oeguov πλὴν ἐκ μαιζόνων), h. e. e rotundis. C£ Aristot. de gener. et
corrupt. I, 8. καίτοι y& τοῦτο ἄτοπον, τὸ µόνον ᾿ἀποδοῦναι τῷ περιφερεῖ σχήµατι τὸ
Θερµόν; de coel. IIT, 4. τῷ πυρὲ τὴν σφαῖραν ἀπέδωκεν; de anima [, 2. τὸ σφαιροειδῆ
πῦρ καὶ ψυχἠν λέγει, ubi etiam causa, cur rotundis potissimum niti calorem atomis
voluerit, affertur, quia, quae inde sequatur summa mobilitas , omnino calescendi
conditio sit.
His non ineptum addere videtur Senecam natur. quaest. IV, 9: . „Accedit his
ratio Democriti: omne corpus, quo solidius est, hoc calorem citius concipit et diu-
tius servat. Itaque si in sole posueris aeneum vas et vitreum et argenteum, aeneo
citius calor accedet, diutius haerebit. Adiicit deinde, quare hoc existimet fieri.
His, inquit, corporibus, quae duriora et pressiora densioraque sunt, necesse est
minora foramina!) esse et tenuiorem in singulis spiritum, Sequitur, ut quemadmo-
dum minora balnearia et minora miliaria citius calefiunt?), sic haec foramina oc-
culta et oculos effugientia et celerius fervorem sentiant et propter easdem angustias,
quidquid receperunt, tardius reddant.
1) Hi sunt Democriti noti illi πόροι.
2) spiritus enim calorifici in angusto magis compressi, acrius urunt, quos laxitas et amplitudo
, loci discingit. — Miliaria hic lebetes alti et angusti sunt, ut ex Palladio April. VIII, 7.
“ discimus. Intpp.
s - Appendices.
I. Interpretatio.
Hisce non sine multo negotio absolutis, cupiat aliquis, ut quae pauca corru-
ptissimis his fragmentis sana insunf, quaeque fortasse hic illie criticis philosophicis-
que legibus eruisse ef restituisse mihi videar, haec in uno quasi conspectu collocata,
iis, qui his studiis delectantur, proponam. Quibus dum feci ut morigerarer (pa-
trio mihi tamen sermone sumpto), quum tam mulía essent, quae luce etiam nune
egerent, ea tantummodo reddere volui, quae vel per se elara vel mea qualicunque
opella in aliqua certe luce posita esse videbantur. |
$. 1. Democritus scheint keine bestimmte Erklärung abgegeben zu haben, ob
nach seiner Ansicht das sinnlich Wahrnehmbare auf einem Analogon in dem affi-
cirten Sinnesorgane berube, oder nicht. Denn indem er durch die Wahrnehmung,
wie frühere Philosophen und Dichter, eine Veränderung des körperlichen oder gei-
stigen Verhaltens entstehen lässt, scheint es, als gründe er das Wahrnehmbare auf
etwas nicht analoges, da ja Ähnliches durch Ähnliches keine Veränderung erleiden
kann; auf der andern Seite aber behauptet er wieder, auch Unähnliches könne
durch Unähnliches keine Veränderung erleiden, sondern, wenn unähnliche Dinge
auf einander Wirkung äusserten, so geschehe dies nicht, in so fern sie unähnlich
sein, sondern in so fern sie unter einander etwas ähnliches haben.
$. 2. Den Sinn des Gesichts erklärt er folgendermassen. Das Bild des er-
blickten Gegenstandes entsteht nicht urplötzlich in der Pupille, sondern die zwi-
schen dem Auge und dem Gegenstande befindliche Luft bildet sich von dem letzte-
ren, vermöge der fortwährenden Ausflüsse aus allen Körpern, selbst erst ab, wird
gewissermassen tondensirt!) und scheint, indem sie auch die Farbe des Gegenstan-
D Democritus verglich diesen Prozess dem Abbilden in Wachs; vgl. p. N.
4*
‘
"— 98 —.
des annimmt, so durch die inneren feuchten Theile des Auges ein; denn nur diese
feuchten, wüssrigen Theile sind im Stande, das Bild einzulassen, die dickeren,
fleischigen nicht; feuchte Augen haben daher auch vor trocknen viele Vorzüge für
das Sehvermügen, d. h. Augen, in denen die äusgere Haut dünn, wiewol haltbàr,
‚die inneren Theile jedoch weich, porós und von allem festen und fleischigen Stoffe,
so wie von allen dicken und schwer flüssigen Feuchtigkeiten frei sind; auch tragen
schön und regelmässig gebildete und grade laufende Adern, nicht wenig hiezu bei,
indem dadurch dem Eindringen eines möglichst genauen Abbildes um so weniger
in den Weg gelegt wird 1). Verwandtes aber erkennt rich einem alien Naturgesetze
nach immer am besten ?).
Zusatz. Was von diesen, von allen Körpern und zu jeder Zeit ausströmenden
Bildern im Obigen ?) ausführlicher gesagt worden ist, móge hier in der Kürze nur
in so weit wiederholt werden, als zur Vervollstándigung des eben Angeführten nöthig
ist. Die móglichst genaue Wahrnehmung nàmlich der Kórper durch das Auge hàngt
nicht bloss von der Trefflichkeit dieses allein ab, sondern ist wesentlich.auch durch
die Körper und die sie umgebende Luft bedingt. Da die bildlichen Ausflüsse nam-
- lich nicht nur die äussere Gestalt und Farbe, sondern auch die innere Beschaffen-
heit (z.B. von lebenden Wesen), die Sinnes- und Empfindungsweise ihrer Urbilder
überkommen, so sind. die Bilder belebter Kórper, besonders wenn diese von reiz-
barem und heftigem Temperamente sind, schärfer und ausdrucksvoller, und dies
wieder in um so höherem Grade, je reiner und klarer die Luft ist; die Herbstluft
zum Beispiel, die ungleich, rauh und kalt ist, „verzerrt die Bilder und macht sie
undeutlich.
8..8. Auf ähnliche Weise wird das Gehör erklärt. Wenn die Luft in Bewe-
gung geräth, und nach einem leeren Raume hingetrieben wird, verursachí sie eine
wahrnehmbare Erschüíterung. Nun dringt sie zwar auch in den. ganzen Körper
1) vgl. p. 7. Anm. 1. '
2) oder: je feiner das Auge im Inneren construirt ist, um so deutlicher muss .das flüs-
sige Abbild eines Körpers erscheinen. Denn mit Hülfe der Stellen des Aristot. de sensu
2. und der Plac. phil..IV, 19. (oben p. 10.), wo gesagt wird, dass nach Democritus das
Sehen durch Wasser geschehe, weil das Auge aus Wasser bestehe, erkläre ich mir diese
Stelle so, dass er die Luft als ein wüssriges Medium betrachtete, welches in das Auge
flösse, worauf auch die Ausdrücke ἀποῤῥοή und ἀποῤῥεῖν, so wie die Vorstellung von
einer gewissen Condensation oder Verkörperung der Luft sich in der That zu beziehen
scheinen. Dann konnte er freilich den Grundsatz: Gleiches gesellt sich zu gleichem, oder -
erkennt sich durch Gleiches, hier mit leichter Verstündlichkeit anbringen.
3) p. 7. nach Plutarch, Quaest. symp. VIII, 10. .
— 99 —
ein, passirt aber nicht so lange und so viel leeren Raum als in den verborgenen
Gängen des Ohrs, kann also auch nur mit diesem vorzugsweise wahrgenommen wer- |
den. Sobald sie aber in das Ohr eingedrungen ist, zerstreut sie sich schnell in
alle Windungen und heisst Schall; denn Schall ist bewegte (eigentlich 1) ge-
sehlagene) Luft, die in diesem Zustande mit Gewalt einzudringen strebt. Eigent-
lich aber ist das Bewegtsein der Luft eine Zersplitterung in unendlich kleine Theil- '
ehen, welche der Gestalt nach den Körpern gleich, sind, welche diese Theilung
verursachen. Daher ist der Schall gewissermassen das Strómen atomistischer Luft-
theilchen?), Übrigeus ist das Ohr zum Hören, wie vorhin das Auge, um so taug-
licher, je fester die áussere Bekleidung und je mehr im Inneren, so wie im ganzen
Kopfe, die Adern fein, von dicken Sàften frei und von regelmässigen Windungen
(εὔτρητα φλέβια) sind. Eben so müssen die Knochen im Kopfe stark, das Gehirn
wohl construirt und in der Nähe wenig saftreiche Theile sein (τὸ περὶ αὐτὸν os
ξηρότατον). Auf diese Weise dringt der Schall, wenn er viel leeren Raum passiren
kann und nicht dnrch saftige Theile oder schlechte und unregelmässige Windungen
im Innern des Ohrs und des Kopfes aufgehalten wird, ungetheilt ein, verbreitet sich
schnell und gleichmässig und bleibt darin (οὐδ' ὀκπίστοιν ἔξω)..
$. 4. Das Bewusstsein scheint Democritus auf ein harmonisches Verhältniss
aller Theile des Körpers und auf die richtige Temperatur der eigentlichen Lebens-
stoffe gegründet zu haben. Zu grosse Hitze und zu grosse Kälte, überhaupt Störun-
gen des körperlichen Wohlverhaltens können Ursachen zum Verluste desselben werden.
Deshalb, weil das Bewusstsein durch den jedesmaligen Zustand des Körpers bedingt
ist, hat Homer mit Glück das Wort ἀλλοφρονεῖν 2) gebildet, d.h. nach Veränderung
des richtigen, körperlichen Befindens anders denken, d.h. verkehrt denken
oder bewusstlos sein. Wahrnehmungen also und Betrachtungen des Wahrgenom-
menen sind nur Veränderungen oder Modificationen des Körpers ^).
$. 5. Von sinnlich wahrnehmbaren Begriffen sind uns ausführlicher die Bestim-
mungen des Leichten und Schweren, des Harten und Weichen, des Geschmacks,
der Farben, fragmentarisch und zum Theil ganz unverständlich die des Geruchs
undedes Warmen aufbehalten worden. Über das Leichte und Schwere lässt sich
Democritus (wenn anders oben p. 15. der Text des Theophrastus richtig hergestellt
und erklärt ist) so vernehmen: Wenn man diese Begriffe in dem Sinne nimmt,
den ihnen der tägliche Gebrauch giebt, ohne ihre Relativität, oder Gestalt und
3) vgl. p. 12.
2) ῥεῦμα ἀτόμων statt ῥεῦμα λόγωνη vgl. p. 15.
3) vgl. p. 14. 4) ebend.
— 30 —
muthmassliches eigenthümliches Gewicht zu berücksichtigen, so pflegt man, jedes
für sich betrachtet, im gewöhnlichen Leben das Schwere mit dem Grossen, das
Leichte mit dem Kleinen in Verbindung zu setzen; bezieht man aber beide Begriffe
auf einander (bestimmt beides philosophisch, nach dem Principe alles natürlichen
Bestehens, nach dem Gegensatze des Vollen und Leeren) so ist das Leichtere das,
was mehr, das Schwerere, was weniger leeren Raum in sich schliesst. Auf dieselbe
Weise ergiebt sich auch für die Begriffe hart und weich die Bestimmung nach einer
grösseren oder geringeren Dichtigkeit; doch macht hier wie dort die Lage und Re-
gelmässigkeit oder Unregelmässigkeit ih der Aufeinanderfolge der leeren Raumtheil-
chen einen Unterschied in der Bestimmung dieser Begriffe. Das Eisen ist z. B.
leichter als das Blei, weil seine Dichtigkeit, der Eage der Poren zufolge, nicht
gleichmässig ist, das Blei aus dem entgegengesetzten Grunde schwerer; die gleich-
mässigere Dichtigkeit bei dem letzteren aber rührt von dem weniger leeren Raume
her, den es einschliesst, die ungleiche Dichtigkeit des Eisens also von der grösseren
Menge leeren Raumes. Das Eisen aber ist doch dichter als das Blei, obgleich es
mehr leeren Raum enthält; denn die Beschaffenheit und Lage der Poren ändert
diese Bestimmungen: in etwas; da aber diese gróssere Leere durch die ungleich-
mässige Dichtigkeit des Eisens vorausgesetzt wird, 8ο ist das Eisen, obgleich dich-
ter, doch leichter als das Blei.
. δ. 6. Die übrigen sinnlich wahrnehmbaren Gegenstände haben als besondere
Wesenheiten kein objectives Bestehen; alle werden als verschiedene, nur durch die
' Mannigfaltigkeit der Ätomenfiguren, auf welcher alle ohne Unterschied beruhen,
und nach Verschiedenheit oder Veränderung unserer Zustände von uns empfunden.
Dass ihnen aber gleichwohl Atome als wirkliche Substanzen zum Grunde liegen,
"ist nothwendig, weil das Wahrnehmbare sonst gar nicht wahrgenommen werden könnte.
Alle Substanzen aber sind Aggregate von Atomen, die nach der unendlichen Ver-
schiedenheit ihrer Gestalt, Ordnung und Lage nicht nur die Körper selbst, sondern
auch ihre Eigenschaften ins Leben rufen. Diese letzteren, ihrem Substrat nach alle
gleich, werden durch die verschiedenen Sinnesorgane als verschiedene von dem
Menschen empfunden, aber auf eine Art und Weise, die wiederum durch die fndi-
vidualität des körperlichen Zustandes unter den Menschen im Allgemeinen, so wie
durch den Wechsel, dem im Einzelnen das kérperliche Verhalten eines jeden unter-
worfen ist, bedingt wird. Wenn also z. B. der Geschmackssinn von einem Stoffe
afficirt vird, der überwiegend auf Atomen von scharfen Ecken beruht, so werden
die meisten zwar diesen Geschmack scharf oder zusammenziehend finden, doch hin-
dert nichts, dass mancher ihn auch für süss halte. Indessen, da ein gewisses Mass,
wonach die Menschen empfinden und urtheilen und als Menschen beurtheilt werden
P d
— 81 —
können, wie durch Übereinkunft in der Natur obwaltet, so ist erklärlich, dass der -
grössere Theil auf dieselbe Weise empfindet, und dass das mit dem Namen süss
belegt worden ist, was die meisten so empfunden haben; an und für sich aber ist
süss so wie.alles andere sinnlich Wahrnehmbare, etwas Zufälliges, eine von Men-
schen gemachte Bestimmung, und nur die Gestalt des Atoms hat dabei reelles Sein Σ).
Von den Geschmacksarten, deren nach Democritus sieben sind, gilt dasselbe,
was vorhin in andrer Beziehung schon erwähnt wurde: nicht bloss die Verschie-
denheit der Atomenfiguren, sondern auch die Ähnlichkeit derselben bei bloss quan-
titativer Verschiedenheit, afficirt verschieden; daher liegen verschiedenen Geschmacks-
arten zuweilen im übrigen ganz gleiche und bloss durch die Grósse verschiedene
Figuren der Atome zum Grunde. Der saure Geschmack beruht, wie im Griechi-
schen der Name ὀξύς lehrt, auf scharfgespitzten, kleinen und zarten Figuren, da-
durch wird er fähig die von ihm afficirte Materie zu durchdringen; vermóge der
Rauhheit and Spitzkantigkeit zieht er zusammen und erwärmt damit zugleich den
Körper, indem durch das Zusammenziehen die Dichtigkeit der Materie verringert
wird und Poren entstehen ; je poröser aber etwas ist, um so leichter nimmt es die
Wärme an. Der süsse Geschmack besteht aus grossen und kugelrunden Atomen, -
theilt sich aber (vermuthlich wegen der Grösse der Figuren) weniger leicht mit,
als andre?); der herbe aus grossen, vielkantigen, von der runden Gestalt ganz
abweichenden; diese Figuren setzen sich in (verkleben gewissermassen) die-feinen
Adern und hemmen die Circulatfon des Blutes; deshalb verstopfen sie auch; der
bittere aus kleinen, glatten und runden ?) — —; der salzige aus grossen, nicht
runden, theils gleichseitigen, theils ungleichseitigen: aus grossen; weil z. B. Salz-
wasser Aufstossen im Magen erregt; nicht runden, weil alles Salzige rauh ist oder
rauh macht — —; der fettige aus kleinen, dünnen und nicht unebenen; denn
diese ganz kleinen Körperchen legen sich an die Materie, vermischen sich aber nicht
vollständig mit ihr, sondern bleiben daran kleben; daher auch das eigene Gefühl
des Rauhen, was man durch den Genuss fettiger Speisen am Gaumen verspüre («o
καὶ ψαφαρὸν εἶναι); der scharfe aus ganz kleinen, runden, zum Theil auch kan-
tigen, aber ohne Unebenheiten — —. Von allen diesen Gestalten ist keine Art
ganz rein in einem Geschmacke enthalten und ihr allein eigenthümlich, sondern in
jeder sind viele und eine und dieselbe hat von dem Glatten und Rauhen, von dem
| nn m — — ——
1) Dies ist zwar keine Übersetzung, indessen doch, wie ich hoffe, die consequente Ergänzung
eines fehlenden Mittelgliedes.
2) Die übrigen Texztesworte sind corrumpirt.
5) Auch hier ist der Tezt nicht weiter zu verstehen.
— 39 —
Runden und Kantigen u. s.'f., nur das Vorherrschen des Einen vor den ülrigen
entscheidet für die Wirkung und die Wahrnehmung; auch kommt nicht wenig dar-
auf an; wie beschaffen grade die afficirte Materie ist, weshalb auch eine und die-
selbe Geschmacksart oft ganz verschiedene Wirkung auf das Organ des Geschmacks
aussert. | | MEE
8. 7. Von den Farben, denen aber als solchen ebenfalls alle Reakität fehlt, sind -
vier einfache: weiss, schwarz, roth, grün. Weiss beruht auf glatten und darum
nicht schattenden Figuren von grade laufenden Poren (durch welche die Strahlen
ungehindert fallen); das feste Weiss (d. h. weisse Körper von bedeutender Dichtig.
keit) besteht aus Figuren, ähnlich denen der inneren Seite der Perlenmuschel, näm-
lich aus glatten und flachen, daher ohne Schatten, durchscheinend und mit grade
und regelmässig laufenden Poren; das lockere und zerreibliche Weiss dagegen aus
gerundeten Figuren, die ganz regelmässig, aber in schiefer Richtung an einander
liegen und vermóge der geringen Verbindung, welche so gestaltete Korper unter ein-
ander haben können, leicht trennbar sind. Das Weiss ist aber um so reiner, je
genauer und mit andern unvermischter- die genannten Figuren sind und je genauer
sie der angegebenen Lage entsprechen. Schwarz besteht aus den entgegengesetz-
ten Figuren, aus rauhen, schiefen, unebenen; daher, und weil die Poren nicht
grade laufen, erklärt sich das 'Schattige; auch die Ausflüsse, auf welche für die Er-
scheimung der Farben mit am meisten ankommt, sind aus so beschaffenen Körpern
für das Auge matt und trühe; denn die Luft, dfe geringen Widerstand findet, da
die Ausströmung nur unregelmässig von Statten gehen kann, fängt sich darin und
verwischt das Bild. Roth besteht aus denselben Figuren, aus denen das Warme
(d.h. aus.runden); nur sind sie grösser; wie man daraus sieht, dass man von Er-
hitzung roth wird — —'). Wie das Weiss, so sind alle diese einfachen Farben.
um so reiner, je unvermischter die Figuren sind. Alle übrige Farben entstehen
durch Mischung; z. B. die Kupferfarbe aus weiss und roth; von dem Weissen
darin rührt der Glanz her, in dessen leere Raumtheilchen in der Mischung das
Roth fallt; kommt dazu noch Grün, so entsteht eine der herrlichsten Farben (Bronze)
doch muss die Zugabe des Grün nicht bedeutend sein. Die Purpurfarbe entsteht
durch Mischung von weiss, schwarz und roth, und zwar so, dass das letztere Haupti-
farbe, weiss Mittel-, schwarz ‚Nebenfarbe ist; daher erhält es eine angenehme Milde
für das Auge. Dass übrigens schwarz und roth darin ist, sieht man auf den ersten
Blick; das Weiss erklärt sich aus dem Schimmer der Farbe. Die Farbe des Waid
—
1) das Folgende stimmt nicht mit dem, was weiter unten $. 9. Seneca mit mehr Grund be-
richtet; auch die Erklärung des Grün ist nicht mehr herauszubringen.
(caesium) erreicht man durch eine Mischung von schwarz und grün, wobei jenes
Hauptbestandtheil ist; das Lauchgrün durch Mischung von Purpur mit den Be-
standtheilen des Waid; das Schwarzblau (caeruleum) aus Waid und der Farbe
des brennenden Feuers, und zwar mit rundlichen, nadelformigen Figuren, wodurch
in dem Schwarz der Glanz hervortritt 1).
$. S. Der Geruch beruht auf einem Ausflusse eines feinen Stoffes von einem
gröbern [!].
.8. 9. ‚Das Warme besteht aus kleinen, » runden Atomenfiguren, weil diese: der
grössten Beweglichkeit und Durchdringung fremder Materie und somit auch des
Erwärmens fähig sind. Je dichter ein Körper ist, um so leichter nimmt er Wärme
an und um so länger behält er sie; stellt man z. B. ein kupfernes, ein silbernes
und ein gläsernes Gefäss in die Sonne, so wird das kupferne sehneller heiss und
langsamer kalt werden. Härtere uud dichtere Körper nämlich haben natürlich klei-
nere Poren, die sich schneller mit Wärme anfüllen, und diese, da sie, je kleiner, um
so verborgener sind, desto langsamer wieder verlieren.
/
1) Dies gehört freilich unter die philosophirenden Spielereien, die, wie Cicero bemerkt, mehr
der Heimath des Democritus, als diesem zustehen. Dessenungeachtet ist nicht zu läugnen,
dass manches eine andre Gestalt bekommen würde, wenn wir einen andern Text des Theo-
phrastus besässen, oder nur einige Hülfsmittel in Händen hätten, um den alten au ver-
bessern.
Il. Excursus de Democrate philosopho commentieio.
Veteribus philosophis , quorum nobis opuscula quaedam sententiosa relicta sunt,
Democrates quidam adnumerari solet, cuius et aetatem et patriam et vitam et scripta
spissis, quibus involuta sunt, tenebris frustra evolvere coneris. Nihilominus Pytha-
goricae disciplinae sectatorem eum fuisse, ionica usum dialecto, plerique conces-
sisse videntur. Mirum igitur, neminem omnium, quicunque et superioribus et re-
centioribus temporibus in colligendis eiusmodi sententiis versati sunt, nullam pror-
sus, ne confictam quidem de.vita vel scriptis huius philosophi mentionem adsper-
sisse, et philosophi, pro fanía sententiarum et sapientia et elegantia haud digni,
cuius vita et mores furpi soFderent oblivione. Sed enim hac ipsa re non poteris,
quin nominis eius celebritatem apud antiquos non ita magnam fuisse colligas. Plures
quidem fuisse antiquis temporibus, ad quos Demoeratis nomen pertineret, satis con-
stat, sed eorum omnium, quos Cohr. Orellius Opusc. Graec. vet. sententios. praef.
p. XXXVI. enumerat, nullum repperi, ad quem fragmenía illa cum aliqua verisimi-
litudinis specie ut ad auctorem suum referri possint. Nostrum enim, si quidem fuit,
necesse est, quod e vefustiori ionicae linguae dialecto apparet, pluribus ante Chri-
stum natum saeculis vixisse, quum eorum, Quos Orellius memorat, unus Augusti
temporibus, medicae arti deditus, athleta alter, tertius rhetor, Augustini praeceptor,
quartus Commodo imperante philosophus fuisse feratur. Reliqui sunt, Democrates
quidam, Lysidis, cuius nomen inter Platonis dialogos uni praepositum est, pater,
4itovsic (h. e. e pago «ἰξωνὴ, Cecropidis tribus), quem inter et ionicam dialectum
ratig intercedit nulla? alius quidam, a Plutarcho alicubi memoratus, quem circa
ΟΙ. CX. Athenis floruisse dicit, et quisquis denique ille fuit Democrates, quem idem
Plutarchus ab Epicuro acriter exagitatum esse scribit, quia ex huius scriptis suos
ille hortulos irrigare ausus fuisset; nisi forte, quod suo quodam iure Orellius suspi-
cari videtur, una persona in duas eiusdem nominis abiit. Sed, quamquam haec
parum sufficiant, ponamus, hunc vel hos duos esse, quibus fragmenta nostra ionica
attribui queant, qui tandem fieri potuit, ut quicunque auctores usque ad Joannem
Stobaeum sententias philosophorum selectas vel collegerunt vel libris suis ornandi
causa inseruerunt, nemo ullum huius viri fragmentulum dignum habuerit, quod
litteris proderet, quum nobis octoginta sex sententiarum eius eaeque non raro egre-
giae, codicibus nescio unde relictae sint? Ne ipse quidem Joannes Stobaeus, qued
magis etiam mirum, quem unumquemque veterum scriptorum ip suos usus conver-
tisse scimus, ullam vel harum sententiarum, quas^codices nonnulli nobis uf Demo-
erateas servaruní, vel omnino ullam aliam in florilegium suum undique conflatum
recepit. Prostant duo quidem apud eum loci, quibus Democratis nomen praefixum
est, sed hae narratiunculae, non sententiae sunt, et-auctoris Attici, non Jonici ha-
bendae’); tertio quodam loco, quo idem olim lemma vulgatum erat, nunc codicum
auctoritate Socratis nomen restitutum est?). Quae quum ita sint, unde codices illi
fluxerunt, Democratis sententiarum librum singularem exhibentes? Primum quidem
. reputemus, codices illos ipsos, quorum origo non ex vetustissimis temporibus repe-
tenda videtur, in ipso auctoris nomine inscribendo vehementer inter se discrepare,
. quum alii Democratem, alii Democritum prae se ferant, cuius rei exempla praebet
Orellii prae£ ad lib. cit. p. XXXVI, unde eadem confusio et in primas transiit edi-
tiones (Orell. p. XXIV.) et in seriorum hominum opiniones; crebris fandem codicum
descriptionibus factum est, ut Democriticae sententiae una eum Democrateis prodi-
rent, quod tamen semel tantum, quod sciam, accidit in Codice Palatino, incertae
aetatis, quo Orellius in edendis Opusculis usus est. Quodsi iam paullulum commo-
remur in Denrmcriti fragmentis, quae maximam partem Stobaei sedulitati debentur ?),
eorumque in antithetis concinnitatem , verborum elegantiam et copiàm, sententiarum
de feliei vitae conditione variisque fortunis sive vitandis sive exoptandis vim quan-
dam propriam intueamur, profecto haec omnia, et vim et elegantiam et concinni-
tatem in Democrateis offendi non concedere non possumus. Non fugiebat Orellium
mira haec utriusque similitudo, sed paullo timidior ne Democratem illum prorsus
quasi e vivis tollere, si non auctorem harum sententiarum, at eollectorem certe
esse eum opinabatur. Sed nec auctor ille nec collector; immo Democratis nomen
iam pridem pro Democrito mero calami lapsu in philosophorum nomina irrepsit,
indeque ad haec usque tempora receptum remansit. Quod his praeterea argumentis
demonstraturum me spero. Multa enim eorum, quae codices ut Democratea afferunt
fragmenta, re vera iam dudum auctori suo Democrito vindicata inveniuntur apud
————
1) Πορ, XIII, 30. Annoxpdins ἰδῶρ κλέπτην ὑπὸ τῶν ἔνδεκα ἀπαγόμενο», Addız, sius, τί γὰρ
τὰ uuxQG ἔχλεπτες, ἀλλ οὗ τὰ µογάλα, ἵνα nal σὺ ἄλλους ἀπήγες; KA, 45.. {ημοκρώτης
ἀναβαίνω» εἰς τὴν dxgónolu ἐν γήρᾳ, καὶ πγευοτιῶν» ποιεῖν ἔφη ὅπερ xai ξύμπασα ἡ τῶν
ΑΘηναίω» πόλις) πνεῖν μὲν γὰρ uéya, ἰσχύει» δὲ µειρύ».
2) XCIII, 30.. .
5) unde plurima multa cám diligentia collegit Orellius Opusc. vet. sentent. Tom. I. p.92 - 151.
5"
— 36 —
Joannem Stobaeum'); tum vero apud seriores deteriorisque notae sententiarum col-
lectores Antonium Melissam et Maximum nullum , quod sciam ?) , fragmentum legitur,
quin idem codices i]li eodem sub nomine praebeant; qua re, quum hi vetustiorum
collectorum compilatores primi Democratis sententias contmemorent, evincitur, illos
ipsos Democrateorum fragmentorum codices manuscripfos admodum sera aetate e
recentioribus et antiquioribus auctoribus, in quibus hic illis librariorum errore
utrumque nomen permutatum erat, confectos esse. "Quoties autem Democriti nomen
re vera a librariis corruptum sit, luce clarius codex quidam Florentinus Parallelo-
rum sacrorum Joannis Damasceni ostendit, in cuius fine appendix legitur, ex inte-
griore Stobaeanorum collectaneorum exemple deprompta quam quo hodie utimur 3).
In eo vel eiusmodi errorum exempla effenduntur, ut si quod forte fragmentum,
Democrati adscriptum, imperfectum remansit, id in aliis auctoribus cum vero De-
mocriti nomine integrum reperias. Sic legitur p.406. (tom. IV. post text. Stob. Gaisf.) :
4ηµοκρατους.
Ἡ φύσις καὲ ἡ ᾿διδαχὴ παραπλήσιόν ἐστι xoi ἡ διδαχὴ μετὰ θυθμοῦ. τὸν ἀνθρωπο»,
μετὰ ῥυθμοῦ δὲ ἡ φύσις ποιεῖ; quibuscum cf. Clem. Alex. Strom. IV. p. 536.: διόπερ
ó Anmörgıros εὖ λέγει; ds ἡ quot καὶ ἡ διδαχἠ παραπλήσιόν ἐστι. xci τὴν αἰτίαν
συντάµως προςαποδεδώκαµεν;' καὶ") γὰρ ἡ διδαχὴ µεταρυθµίζοε τὸν ἀνθρώπον' µετα-
«ουθμοῦσα δὲ φυσιοποιε' unde simul codicis illius medela elucet; legendum enim:
καὶ ἡ διδαχἡ μεταβῥυθμεῖ τὸν avOQonov, ustaggvOuoUox δὲ φυσιοποιοῖ.
Reliqui in hoc codice lemmatum errores, quos.nec Gaisf. nec alius quisquam
notavit, hi sunt:
P. 481. «εύκιππος, 4ημοκράτης τὰς αἰσθήσεις καὶ τὰς νοήσεις ἑτεροιώσεις εἶναι
τοῦ σώματος.
1. V. Stob. flor. I, 59. XXXVII,23. CVII,68. V,25. XXXVIII, 46. XLV,27. X,45. LXXXVI, 18.
XIII, 26. XXXVII, 26. IX, δι. XIV, 8. IV, 05. XLIV, 14. IV, 82. XCIV, 25. XXIX, 67.
XXXVI, 24. XXXVHI, 47. XCVIII, 59. LXXIV, 59.; cum quibus locis comparentur apud
Orellium in Democrateis (Opusc. Tom. I. p. 80.) n. 2. 5. 8. 15. 14. 15. 18. 25. 96. 26. 27.
28. 99. 40. 42. 45. 46. 62. 54. 75. 78., quae ad verbum illis respondent. Adde quae Orellii
diligentiam fugerunt n. 12. 38. coll. Stob. CVIII,Gj. V, 785 n.6: Οὔτε σώµασι οὗὐτεχρήμασε
εὐδαιμοροῦσι ἄρθρωποι, ἀλλ ὁρθοσύρῃ καὶ πολυφροσύνη» quibuscum cf. Stob. Ecl. eth. II,
7. p.76. Heer. γόγραφε δ'ὁ μὲν (4ημόκριτος) οὕτως —* εὐδαιμορίη οὐκ ἐν βοσκήμασι» olxése,
. 008° ἐν χρυσῷ, ψυχὴ δ'οἰκητήριο» δἀάίμορος. De tribus aliis (n. 12. 48. 51.) mox dicetur.
2) quamquam nunc pro certo id confirmare non ausim, quum libros illos ad manum non habeam.
3) Eius apographo usus est Gaisford, quem vide in -praefatione Tom. I. p. VIII. ed. Lips.
Apographum ipsum proposuit in fine editionis Tom. IV. p. 575. sqq.
&) pro ngogamodsdoixauss‘ καὶ legerim xpogaxodédoxs* καὶ μὲν x. t. A.
— 87 —
p. 432. Πυθαγόρας, Ἐμπεδοκλῆς, Zevopavns, Παρμενίδης, Ζήνων, Μέλισσος,
"«ναξαγόρας, 4ημοκράτης, ἹΜητρόδωρος, ‚Mowrayöpes, Πλάτων ψειυδεῖς εἶναι τὰς
αἰσθήσεις.
' p. 431. «ημοκράτους. ..
Φαύλων........ .... Corrige et restitue e Stobaeo V, 25:
4ημοκρίτου |. |/—
Φαύλων ἔργων καὶ τοὺς λόγους παραιτητέο».
p. 484. ubi corruptissime sic: legitur: -
Κλειτάρχου. ἱ
Ὀφείλομεν ἑαυτοὺς ἐθέξειν o ὀλίγων (iv, ἵνα μηδὲν αἰσχρὸν ὃν ὄνεχα χρημάτων παθωμµεν.
Σωκράτης..
οσχέωνος. j
Βέλτιόν ἐστιν ἐν μικρᾷ περιουσίᾳ συστελλόμενον evOvusiv, ἢ μεγόλῃ (leg. μεγάλης)
τυγχάνοντα δυστυχεῖν.
4ημοκρατους.
Ex τῶν Επικτήτου sod Ἰσοκράτους.
Ἡ ανὐταρκεία........
Respondent haec in universum Stobaeo V, 37— 43, ubi Clitarchi quidem et
Mosehionis sententiae desunt. Cetera sic restituerim :
Σωκράτους. . N
Σωκράτης πρὸς τὸν πυθόμενον Tis πλουσιώτατος, εἶπεν, Ὁ ἑλαχίστοις
ἀρκούμενος. ἀὐταρκεία γὰρ φύσεώς ἐστι πλοῦτορ. Βίου. V, 43.
Μόσχιωνος. .
Βέλτιόν ἐστιν x. T. A.
'" — 4ημοκρίτου.
Τραπέζαν πολυτελέα μὲν τύχη παρατίθησι», .αὐταρκέα δὺ σωφρο σύνη.
Stob. V, 38..
Ex τοῦ Ἐπικτήτου ἐγχξιριεδίου.
Γέλως μὴ πολὺς ἔστω, und. ἐπὲ πολλοῖς. Stob. V, 39.
Σωκράτους (pro Ἰσοκφάτους).
Ἡ αὐταρχεία καθάπερ. ὁδὸς βραχεῖα xai ἐπετερπής, u μὲν ἔχει µεγα-
Any, πόνο» δὲ μικρόν. Stob. V, 37.
Sed haec hactenus. Restant iam ea fragmenta, quae sine omni lectionis varie-
tate Democrati tribuuntur; quae si quis quaerat, unde profecta sint, quum alibi non
reperiantur, plurima sciat, quod e prioribus satis apparef, e Stobaeo deprompta
esse, nos autem, ut cad. ille Flor. Joannis Damasceni testatur, integram Stobaei
collectionem non possidere , multaque nos prorsus ignorare, quibus non paucae for-
— 38 —
tasse Democriti sententiae involutae erant, quod eo propius ad verisimilitudinem
accedere videtur, quod in unius huius codicis fragmento decem ad minimum sen-
tentiae Democratis h. e. Democriti mihi occurrerunt, quas infra proponam; ita ut
fere adducar, ut ex hoc potissimum codice, quem nobis vellem integrum relictum
esse, recentiores Democrateorum fragmentorum codices descriptos esse putem. Tum
vero ne omnia quidem, quae nobis prodita sunt, genuina Democriti fragmenta ha-
benda sunt; immo aliorum etiam nomina vetustis corruptionibus in Democratis no-
minationem abiisse videntur; descriptores enim illi quam negligenter et imperite in
conquirendis collectionibus:suis' egerint, ex aliquibus horum fragmentorum intelli-
gitur, quae nescio quo iure congeriei illi iuserta sunt. Talia gunt fragm. 48. Orell.
(1. c. Tom. I. p. 84):
Μακάριος, ὃς οὐσίαν καέ νοῦν ἔχει: χρήται γὰρ εἰς ἃ δεῖ καλῶς: quod recte hoc
modo Menandro tribuit Stobaeus XCIV, 7:
Μακάριος ὅστις οὐσίαν καὶ νοῦν ἔχει:
χρῆται γάρ οὗτος, sis ἃ δεῖ, ταύτῃ καλῶς.
fragm. 84. Ὁ κόσμος σκηνή, ὁ βίος πάροδος" ἤλθες, ἔδες, ἀπῆλ θες: quod quam-
vis lepide dixerit, quisquis dixit, tamen a Julii Caesaris verbis illis mutuatus est:
Veni, vidi, vici. Eodem modo. suppositicium quiddam redolet aliud fragmentum,
'quod cum aliis non paucis deest apud Orellium, in Cod. Flor. Joann. Damasc. apud
Gaisf. Stob. Tom. IV. p. 406:
Ἔστι που νέου ξύνεσις καὶ γερόντών ἀξυνεσίη: χρόνος γὰρ οὐ διδάσκει φρονεῖ»,
ἀλλ ὡραίη τροφὴ καὶ φύσις, quod iam subvereor, ne libfariorum aliquis, lemmatis
nomen corrupte legens, ex his demum «4ίωνος τοῦ ᾿Ῥωμαίου verbis, quae in eodem
. codice p. 376. leguntur, in ionicam dialectum converterit: Ἔστι που σύνεσις νέων
μαὲ γδρόντων ἀσυνεσία": xgvaóctouog'*) yag οὐ διδάσκει φρόνησι», ἀλλὰ φύσις καὶ ἐ ὀρθ1
διαίτα.
_ "Eadem tandem ratione ex hoc numero expunge fragm. 11. (Orell p. 80.)
Ὁ ἀδικῶν τοῦ ἀδικουμένου κακοδαιµονέστερος, quod ne Ionicum quidem est;
et 85. Ὁ κόσμος ἀλλοίωσις, ὁ βίος ὑπόληφι, apud Marc. Antonin. IV, 3. quae
mihi quidem morositas nunquam Democriti fuisse videtur. Cf. praeterea Orell. p. 504.
Reliqua Democratis quem voluerunt librarii fragmenta haec sunt, quae utri potius
tribuenda esse videantur, iam sit lectorum iudicium ; primum quidem e codd. mss. apud
Orellium (p. 80. sqq.):
1) Lege zoorog, ut recte iubet Gaisf, secundum Antonii CLIV, Ρ. 245» 58.
1.
— 39 —
Γνωμέων µευ τῶνδε sb τις ἐπαῖοι- Eur νόφ, πολλὰ μὲν ἔρξει ἀνδρὸς ἀγαθοῦ
ἄξια, πολλὰ δὲ φαῦλα οὐχ ὄξει Σ).
Ὁ Ta ψυχῆς ἀγαθα ἐρεόμενος, τα ΦΘειότερα ἑρέεται iy 0 δὲ τὸ σκήνεος, τἀνθρωπήϊια.
Καλὸν μὲν, τὸν ἀδικέοντα κωλύειν. εἰ δὲ un, un ξυναδικέἑδιν.
Mn διὰ φόβον, ἀλλὰ διὰ τὸ δὲον ἀπέχεσθαι ἁμαρτημότων.
υΜεταµέλεια ἐπ αἰσχροῖσι ἄργμασι βίου σωώτηρίη.
Αληθόμυθον χρὴ εἶναι, oU πολύλογον 3).
Ὁ χρηµότων παντελώς ἤσσων oUx ἂν ποτε εἴη δίκαιος.
Ἰσχυρώτερος ἐς πειθαω λόγος πολλαχῇ γένεται χρυσοῦ.
Πολλοὲ λόγον un µαθόντες ζῶσε κατα λόγον. πολλοὶ δὲ δρώντας τα αἴσχιοτα
λόγους ἀρίστους ἀσκέουσέ.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
Οἱ ἀξύνετοει δυστυχέοντες σωφρονέουσι.
Ἔργα καὶ mof» ἀρετῆς, oU λόγους, ζηλοῦ» χρεών.
To καλὰ γνωρίζουσι καὶ ζηλοῦσι οἱ οὐφυέες πρὸς ατα.
Πολυνοΐην ov πολυµαθίην ἄσκέειν χρή.
Προβουλεύεσθαι κρέσσον πρὸ τῶν πράξεων N μετανοεῖν.
Μὴ mio, ἀλλα τοῖς δοκέµοιοι πιστεύει» ' τὸ μὲν γὰρ εὔηθες, τὸ δὲ σωφρονέοντος.
4όκιμος ἀνὴρ «od ἀδόκιμος οὐκ ἐξ ὧν πράσσει µόνον, ἀλλὰ καὶ BE ὧν βούλεται.
Ανθρώποις πᾶσι τὰ...... τὸν ἀγαθὸν καὶ ἀληθές' ἠδὺ δὲ ἄλλῳ ἄλλο *).
Παιδός, ovx ἀγδρός, τὸ ἀμέτρως ἐπιθυμεῖν.
οΟὔτε τέχνη, οὔτε σοφέῃ ἐφικτόν, εἰ μὴ µάθη tic).
1) Quasi vero Democrates ille, sententiarum suarum ipse collector, praefationem operi adscripsisset!
2) ἐρέεσθαι (ionice pro àgdoOat) c. accus. soloece dictum videbatur Orellio; non multum re-
pugnarem, nisi Herodotum meminissem scripsisse I, 45: ἀκορτιζόντω» τὸ» σῦ».
5) Haec aut corrupta aut de industria a librariorum aliquo mutata esse videntur e Stob. flor.
XI,
15., ubi Democriti tale placitam profertur: ἀληθομυθέειν χρεὼ» ὅπου λώϊο», quae Demo-
criti propria habenda esse censeo. Ne quis autem malo sensus exemplo sollicitetur, con-
ferat si velit Stobaei reliqua tituli. duodecimi variorum philosophorum et poetarum de eadem
re sententias.
&) Lacunam sic explendam esse suspicatur Orellius: ἀνθρώποισε πᾶσε σεβαστά ἐστι τὸ ἀγαθὸν
καὶ ἀληθές' 200 δὲ ἆλλῳ ἆλλο, quae reddit; apud omnes quidem homines in honore sunt bo-
num ac verum; gratum tamen alii aliud. Difficile quidem, manifesta lacuna, vera supplere;
propius tamen ad verba sjóv δὲ ἆλλῳ ἄλλο sensus accedet, si talem forte eum fuisse statuas:
de bono quidem ae vero omnes fere idem homines sensiunt (quamquam aliter saepe faciunt);
dulce autem alii aliud. videtur (cf. supra p. —.); scripserim igitur, quamquam ne baec qui-
dem genuina esse puto: ἀνθρώποις πᾶσι loo» τὸ ἀγαθὸν καὶ (τὸ) αληθές ἡδὺ κ.τ.λ.
6) Corrige 7» un μµάθῃ τις e Cod. Flor. Ioann. Damasc. apud Stob. Gaisf. Tom. IV. p. 406.
ubi corrupte sic: οὔτε τέχνη οὔτε σοφίη ἐφικιτό», ἦν μὴ µαθησις, i.e. µάθῃ τις.
| — 40 —
20. Höovas ἄκαιροι Tixtovow ἀηδίας.
21. Ad περί τι σφοδραὲ ὀρέξεις τυφλοῦσιν sis τἆλλα τὴν ψυχή».
22. Ἡδυ μηδὲν ἀποδέχεσθαι, ἣν um συµφέρῃ.
98. «Νηπίοισι o) λόγος, ἀλλὰ συμφορὴ γένεται διδάσκαλος.
'94. Χαλεπὸν µιμεῖσθαι μὲν τοὺς κακούς, μὴ ἐὀθέλειν δὲ τοὺς ἀγαθούς.
25. Αἰσχρὸν vd ὀθγεῖα πολυπραγμονεύοντα ἀγνοεῖν τὸ οἰκεῖα.
26. Κκίβδηλοι «cà ἀγαθοφανέες oí λόγῳ μὲν ἅπαντα, ἔργῳ' δὲ οὐδὲν ἕρδοντες.
27. ἁμαρτέῃς αἰτίῃ ἡ ἀμαθίη τοῦ κρέσσονος 1).
28. 'Ecvtov πρῶτον αἰσχύνεσθαι χρεὼν τὸν αἰσχραὰ ἕρδοντα..
29. Ὁ ἀντιλογεόμενος καὶ πολλὰ εὐσχημονεόμενος 2) ἀφυὴς sis µώθησιν ὧν αφή:
80. Tov φαῦλον παραφυλαῖτειν δεῖ, μὴ καιροῦ λάβηται.
81. 'Ex90c οὐχ ὁ ἀδικέων, ἀλλὰ xci ὁ βονλόμενος.
‚82. H τῶν συγγενών ἐχθρὴ τῆς τῶν ὀθνείων χαλεπωτέρη μάλα.
88. «Μή ὕποπτος πρὸς ἅπαντας, ἀλλ εὐλαβὴς γίνου καὶ «ἀσφαλής.
34. ἉΧάριτας δέχεσθαι χρεὼν προσκοπευόµενον κρέσσονας αὐτῶν ἁἆμοιβας ἀποδοῦναι.
35. Χαριζόµενος προσκέπτεο τὸν λαμβάνοντα, μὴ κακον cvv ἀγαθοῦ "βδηλος ἑων ἀποδώ.
36. ἨΠΜικραὲ χάριτος ἐν aeuo µέγιοταιε τοῖς λαμβάνουσι.
.87. Tei παρὰ "τοῖς θὐφφονέουσι μέγα δύνανται, ol ξυνίασε τιµώμενοι.
88. Χαριστικὸς οὐχ 6 5 βλάέπων πρὸς τὴν ἀμόιβήν, ἀλλ) ὁ eJ δρᾷν προηφηµένος.
39. Πολλοὶ δοκέοντες φίλοι δἶναι οὖκ sioí, καὶ οὗ δοκέοντες εἰσέ.
40. Evos φιλία ξυνετοῦ κρέσσων ἀξυνέτων ἁπάντων 3).
41. Ziv οὐκ άξιος, Oto µῃδείς ἐστι χρηστὸς φίλος.
42. Ὅτεῳ μηδὲ ἀμύνονσιν ἐπὲ πολλὸν 2) οἱ πειρωθόντες φίλου, ούρτροπος.
48. Ἐκτρέπονται πολλοὶ τοὺς φίλους, ἐπὴν ἐξ εὐπορίης sis πενίη» µεταπέσωσι.
44. Καλὸν ἐπὲ παντὲ τὸ ἴσον. ὑπεμβολὴ δὸ καὶ ἕλλειψις oU uos δοκέξι.
45. Οὐδ' Up’ ἑνὸς φιλέεσθαι δοκέει uot ὁ φιλέων οὐδένα.
1) Recte etiam Wendtius ad Tennemanni hist. phil. I. p. 558. sententiam hanc Democrito tri-
buit, quem risisse semper (unde γελάσιος dictus) aiunt, quum minus improbum genus
bumanum quam stultum putaret idcircogue inscitia recti quam nequitia peccari, statuere
mallet.
2) Sic Orell. e Cod. Pal. (qui externum splendorem sectatur) quum editiones habeant πολλὰ
καλλωπιζόμενος jneutrum ad antecedentia: congruum; corrige e Cod. Flor. loann. Damasc.
* ' ap. Gaisf. p.407: καὶ πολλὰ λεσχηρενόμενος.
3) Cum his coniungendum videtur dictum illud Democriti, a Seneca Ep. VII. relatum: πιεις
mihi pro populo est, et populus pro uno. Apud Ciceronem etiam et Latine: unus mihi pro
millibus, et Graece: sig ἐμοὶ µύριοι legimus, unde, collato Senecae loco, Muretus docte
suspicatur, Graeca illa Democriti esse. V. Var. Lect. XVI, 5.
a) Orellius ἐπὲ πολλὴν, secundum "recentiorem codicis Palat. manum, ad quae suppléri vult dpa».
Í
46. Γέρων εὖχαρις 6 αἱμύλος καὶ οπουδαιόµυθος.
47. Σώματος κάλλος ζωώδες, εἰ μὴ νοῦς ὑπείη.
48. Ἐν εὐτυχίῃ φίλον εὑρεῖν εὔπορον, ἐν 58 dvorvgin πάντων ἀπορώτατον.
49. Φίλοι οὐ πάντες οἱ ξυγγενέες, «AX. οἱ συμφωγξοντες.
50. αξιον ἀνθρώπους ὄντας ἐπ᾽ ἀνθρώπων συμφοραῖς μὴ }ελᾷῶν, «AX ὀλοφύροσθαι.
51. Οἱ φιλοµεμφέες εἰς φιλίην un εὐφνέες.
52. Γυνὴ un ἀσκείτω λόγον’ δεινὸν γάρ.
58. Θείου νοῦ τὸ αἰεὲ διαλογίζεσθαι καλόν.
54. "Hy πιστεύῃ τὶς Θεοὺς ἐπισκοπεύειν πάντα, οὔτε λάθρη οὔτε φανερῶς ἁμαρτήσεται.
55. Μεγάλα βλάπτονσι τοὺς ἀξυρέτους οἱ ἐπαινέοντες.
56. Börregov ὑφ) ἑτέρου N Up’ ἑαυτοῦ ἐπαινέεσθαι.
57. "Hy un γνωρέζῃς τοὺς ἐπαίνους, κολακεύεσθαι ἢγεο.
58. Tiusov ὀλίγη σοφία ὑπὲρ δόξαν ἀφροσύνης μεγάλης *).
His tandem subiungantur e Cod. Flor. Ioaun. Damasc. ap. Gaisf. haec:
1. (p. 405.) Πάντων κάκιστον ἡ sunstein παιδεῦσαι τὴν νεότητα, αὕτη γάρ ἐστιν
à τίκτει τὰς ἡδονὰς ταύτας, ἐξ ὧν ἡ κακότης yíyvevos. —
2. Εξωτικῶς μὴ πονεῖν παῖδες ἀνιέντες, οὔτε γράμματα µάθοιε», οὔτε μουσική»,
οὔτε ἀγωνίην, οὐδ' ὅπερ µάλιοτα τὴν ἀρετὴν σύνέχει, τὸ αἰδεῖσθαι' µάλα ydg ἐκ τούτων
φιλεῖ γίγνεσθαι ἡ αἰδώς.
8. Ἡ παιδεία εὐτυχοῦσι μέν ἐστι κόσμος, ἀτυχοῦσι δὲ καταφύγιον 2).
4. Κρείσσων͵ ἐπ᾽ ἀρετὴν φανεῖται προτροπῇ χρώμενος zul λόγου πειθοῖ NEE Miro
xci avayın. «άθρη μὲν γὰρ auapresıv εἰκὸς TOV sipyusvov ἀδικίης ὑπὸ νόµου, τὸν δὲ
ἐς τὸ δέον ἠγμένον πειθοῖ oUx εἰκὸς οὔτε λάθρη οὔτε φανερῶς ἕρδειν τε-πλημμελές'
διόπερ συνέσει τε καὶ ἐπιστήμῃ ὀρθοπραγέων τις, ἀνδρεῖος.ἅμα καὶ εὐθύγνωμος γένεταε.
δ. (p. 406. ) Ta μὲν καλὰ χρήματα τοῖς πόνοισεν N µάθησες ἐξερχάζεῖαε, τὸ δαἰσχρὰ
ἄνευ πόνων αὐτόματα καρποῦται' καὶ γὰρ οὖν oUx ἐθέλοντα πολλάκις ἐξείργει τοιοῦτον
εἶναι: οὕτω μεγάλης Τ8δ..... φυτικῆς ἐστι. ,
6. (p. 408.) Φαύλων ὁμιλίῃ συνεχἠς ἕξιν κακέης -evtet.
7. Κρείσυονές slow αἱ τῶν πεπαιδευµένων ἐλπίδες ἢ ὁ τῶν ἁμαβθώ» πλούτος.
8. (p. 434.) «ὐταρκείῃ τροφῆς μικρὰ νὺξ οὐδέπω γένεται(ϐ) 3).
1) Haud contemnenda Orellii coniectura: Τίμιο» ὁλιγωρουμένη — µεγάλη». Pluris aestimanda
sapientia, licet contempta iaceat, quam stupiditas, quantum licet sit honorata.
2) Eadem Maxim, p. 207, 59.
3) Eadem Maxim. p. 45, 40.
m Hasc IAM DE DEMOCRITI, PHILOSOPHI NOBILISSIMI DOCTRINA
PRAEFATIS NOBIS DIEI XVIII MENS. OCTOBR. QUO DIE TERTIA SCHOLAE
'" NOSTRAE SAECULARIA PIE CONCELEBRABUNTUR, CERIMONIAE RESTANT
INDICENDAE. HORA ENIM EIUS DIEI IX. MATUTINA PRAECEPTORES ET
DISCIPULI, FESTA PANEGYRI TEMPLUM ADITURI DEO 0. M. DEBITAS
SCHOLAE PER CCC ANNOS AB OMNIBUS PERICULIS SERVATAE-GRATES
PERSOLVENT EUMQUE UT PROPITIO NUMINE ETIAM IN POSTERUM
SCHOLAE CONSULAT, ORABUNT. SEQUENTUR PRAECEPTORUM NONNUL-
LORUM ET DISCIPULORUM IN AUDITORIO GYMNASII ORATIONES ET
RECITATIONES, QUIBUS RITE PERACTIS RECTOR ET IPSE ORATIONE ET
PIORUM PRO SALUTE SCHOLAE VOTORUM NUNCUPATIONE FINEM FESTAE
LAETITIAE IMPONET. CUI SOLLEMNITATI FREQUENTES UT INTERESSE
VELINT, ET CURATORES SCHOLAE ET QUICUNQUE GYMNASII IN HAC URBE
ALUMNORUM PARENTES ET AMICI REBUS SCHOLASTICIS FAVENT, RECTORIS
ET COLLEGARUM NOMINE, EA, QUA PAR EST, OBSERVANTIA , INVITATOS
"ESSE VOLUMUS: |
Scrib. Mindae d. XXVI. mens. Septembr. a. MDCCCXXX.
one
- -
TI
N
m.
I: _
; or ru
- . Y
(C0 Z584TYJ
--
e^
"E
-
14 DAY USE
RETURN TO DESK FROM WHICH BORROWED
EDUCATION-PSYCHOLOGY
LIBRARY
This book is due on the last date stamped below, or
on the date to which renewed.
Renewed books are subject to immediate recall.
ο]
Jp 165222 -2 PM
- — m
67 General Library
S12, 3 " 0) ρα, ' University of California
Berkeley
. C, BERKELEY LIBRARIES
C04838003b